Theo Telegraph, lễ trao giải diễn ra tại Paris ngày 3/11, do Viện Hàn lâm Goncourt tổ chức. Philippe Jaenada, 62 tuổi, được xướng tên cùng tiểu thuyết L'Inconnue du quai de Javel (Người phụ nữ vô danh trên bến Javel). Nội dung dựa trên câu chuyện có thật về vụ sát hại người mẫu Louise Cansot, 29 tuổi, bên dòng sông Seine năm 1949. Đến nay, cảnh sát chưa tìm ra hung thủ.

Philippe Jaenada sinh tại vùng Île-de-France, Pháp, nổi tiếng với các tác phẩm dựa trên những vụ án cũ. Theo Telegraph, ông thuộc kiểu nhà văn truyền thống, không dùng điện thoại di động nhưng cởi mở với AI. Trò chuyện với đài phát thanh Fracne Inter, tác giả thừa nhận đã dùng AI ba lần trong quá trình viết L'Inconnue du quai de Javel. Lần đầu, ông sử dụng ChatGPT để tạo một câu văn với mục đích "trêu độc giả". Jaenada đã tiết lộ câu đó với ban giám khảo hôm 3/11. Lần thứ hai ông dùng AI là để châm chọc ChatGPT vì nó đưa ra "những phản hồi hoàn toàn vô lý về một dữ liệu kỹ thuật". Sau cùng, ông nhờ AI tra cứu thông tin chuyên môn.

Tiểu thuyết gia Philippe Jaenada thắng giải văn học Prix Goncourt cho quyển LInconnue du quai de Javel ngày 3/11. Ảnh: AP

Tiểu thuyết gia Philippe Jaenada và quyển "L'Inconnue du quai de Javel" tại lễ trao giải Prix Goncourt, Paris, ngày 3/11. Ảnh: AP

Telegraph cho biết trước khi Philippe Jaenada nhận giải, ông từng đặt một câu hỏi liên quan điện ảnh để bênh vực việc dùng AI trong văn chương. Khi đó, nhà văn hỏi: "Liệu một đạo diễn có che giấu sự thật anh ta dùng các hiệu ứng đặc biệt trong phim?". Ông cũng cho rằng theo thời gian AI ngày càng khó phân biệt. Trong cuộc phỏng vấn với 20 Minutes, ông nói: "Rất sớm thôi, chúng ta không thể khẳng định đâu là văn bản do con người viết 100%. Bạn hoàn toàn có thể tưởng tượng ra một quyển tiểu thuyết có một chương được ghi rõ là do AI viết".

Dù ủng hộ AI, Jaenada nhận định máy móc không thể thay thế những trải nghiệm cảm xúc mà văn học đích thực mang lại. Tác giả nói thêm: "Về mặt định nghĩa, AI sẽ không bao giờ là con người. Nó không bao giờ có thể viết một quyển sách bằng cả trái tim, tâm hồn, ký ức, tầm nhìn độc đáo của chính nó về vạn vật, nhân loại và thế giới".

Tiểu thuyết đoạt giải của Philippe Jaenada được tờ Le Monde nhận xét mang vẻ "ám ảnh sâu sắc bởi dòng chảy của thời gian, ghi nhận những gì còn lại và những thứ đang dần phai nhạt qua hàng thập niên". Khi nhận giải, ông cho biết đây là cột mốc đỉnh cao, một vinh dự. Nhà văn dự đoán giải thưởng sẽ cuốn ông vào "một cơn lốc", chỉ muốn trở lại cuộc sống sáng tác và nghiên cứu các vụ án tạo cảm hứng cho ông.

Ngoài Philippe Jaenada, truyền thông quốc tế cho biết còn một ứng viên sáng giá cho giải thưởng năm nay, nhưng người này bị loại khỏi danh sách đề cử dài sau khi vướng nghi vấn dùng văn AI hồi tháng 9. Đó là tiểu thuyết gia Canada gốc Haiti, Thélyson Orélien, với quyển C'était ça ou mourir (Hoặc là như thế, hoặc là chết).

Khác với Jaenada chỉ sử dụng AI để nghiên cứu, Orélien bị nghi ngờ để chatbot viết thay hơn 95% tác phẩm. Theo Reuters, ông phủ nhận việc sáng tác bằng AI, nhưng thừa nhận đạo văn trong các tác phẩm trước. Sau vụ bê bối, Philippe Claudel - chủ tịch viện hàn lâm - xác nhận với truyền thông rằng hội đồng giám khảo đã dùng một phần mềm phát hiện AI để kiểm tra chất lượng của tám tiểu thuyết còn lại lọt vào vòng trong. Tuy nhiên theo Firstpost, giới xuất bản hiện tranh luận về mức độ hiệu quả của công cụ này.

Tiểu thuyết Cétait ça ou mourir mất cơ hội tranh giải văn học Pháp do tác giả vướng nghi vấn dùng AI để viết. Ảnh: Boréal

Tiểu thuyết "C'était ça ou mourir" của Thélyson Orélien mất cơ hội tranh giải văn học Pháp do vướng nghi vấn dùng AI viết. Ảnh: Boréal

Prix Goncourt là giải văn học tôn vinh cây bút có "tác phẩm văn xuôi hay, giàu trí tưởng tượng nhất năm", theo Goodreads. Lễ trao giải được thành lập theo di chúc của văn sĩ Pháp Edmond de Goncourt vào năm 1892, lần đầu tổ chức vào năm 1903.

Theo EuroNews, một tác giả chỉ có thể nhận vinh dự này một lần trong đời, Romain Gray là trường hợp ngoại lệ duy nhất. Năm 1956, ông được vinh danh dưới tên thật của mình, sau đó thắng giải bằng bút danh Émile Ajar năm 1975. Người chiến thắng nhận 10 euro (gần 300.000 đồng) tượng trưng, nhưng giải thưởng có thể thay đổi số phận của một nhà văn. Chủ nhân danh hiệu năm ngoái, Laurent Mauvignier, bán hơn 640.000 cuốn tiểu thuyết đoạt giải - La Maison vide (Ngôi nhà rỗng).

Phương Thảo (theo Telegraph, EuroNews, La Presse)