'Quyền phủ quyết tối thượng' có thể giúp ông Trump đối đầu phe Dân chủ

"Tôi có quyền phủ quyết. Quyền phủ quyết là quyền lực tối thượng", Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 3/11 tuyên bố, sau khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện Mỹ trong bầu cử giữa kỳ.

Chiến thắng trong bầu cử giữa kỳ đã mở ra cơ hội để đảng Dân chủ thúc đẩy các ưu tiên chính sách riêng, đồng thời cản trở nghị trình của Tổng thống Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ. Trước viễn cảnh đó, ông Trump dường như đang dựa vào một trong những công cụ quyền lực quan trọng nhất của Tổng thống Mỹ để ứng phó.

Trong những ngày qua, ông Trump liên tục nhắc đến quyền phủ quyết để đối phó với quyền lực của phe Dân chủ tại quốc hội.

"Tôi đoán mình sẽ trở thành Ngài Phủ quyết. Tôi sẽ không để các dự luật của họ được thông qua", ông Trump tuyên bố hôm 1/11. Ông tiếp tục nhắc lại thông điệp bằng cách đăng ảnh một chiếc mũ đỏ có chữ "VETO" (phủ quyết) lên mạng xã hội Truth Social ngày 4/11, ngay sau đêm bầu cử.

Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng ngày 20/10. Ảnh: AFP

Điều I, Khoản 7 của Hiến pháp Mỹ quy định mọi dự luật sau khi được Hạ viện và Thượng viện thông qua đều phải trình lên tổng thống. Người đứng đầu Nhà Trắng có thể ký ban hành, không ký nhưng để dự luật tự động có hiệu lực hoặc phủ quyết.

Với hình thức phủ quyết thông thường, tổng thống phải gửi trả dự luật về nơi văn bản được khởi xướng trong vòng 10 ngày, không tính Chủ nhật, kèm theo thông điệp giải thích lý do phản đối. Sau khi nhận được văn bản, quốc hội có thể xem xét lại và tổ chức bỏ phiếu để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống.

Nếu cả Hạ viện và Thượng viện đều đạt ít nhất 2/3 số phiếu ủng hộ, dự luật vẫn trở thành luật mà không cần chữ ký của tổng thống. Với toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 100 ghế Thượng viện tham gia bỏ phiếu, ngưỡng cần thiết lần lượt là 290 và 67 phiếu.

Hiến pháp Mỹ cũng quy định nếu tổng thống không ký hoặc gửi trả dự luật trong vòng 10 ngày, văn bản sẽ tự động trở thành luật, miễn là quốc hội vẫn đang trong thời gian làm việc. Quy định này nhằm ngăn tổng thống vô hiệu hóa một dự luật bằng cách trì hoãn ra quyết định vô thời hạn.

Trong thời hạn 10 ngày này, nếu quốc hội kết thúc kỳ họp khiến tổng thống không thể gửi trả dự luật, ông chủ Nhà Trắng có thể không ký và văn bản sẽ không trở thành luật. Cơ chế này được gọi là "phủ quyết bỏ túi" (pocket veto).

Khác với phủ quyết thông thường, quyết định "phủ quyết bỏ túi" không thể bị quốc hội bác bỏ bằng một cuộc bỏ phiếu. Muốn tiếp tục thúc đẩy chính sách đó, các nghị sĩ phải soạn một dự luật mới, thông qua tại cả hai viện rồi trình lên tổng thống lần nữa.

Một giới hạn khác là tổng thống không thể chỉ phủ quyết một số điều khoản riêng lẻ, mà phải phê chuẩn hoặc bác bỏ toàn bộ dự luật.

Năm 1996, quốc hội Mỹ thông qua đạo luật cho phép tổng thống Bill Clinton loại bỏ một số khoản chi ngân sách và ưu đãi thuế sau khi ký ban hành dự luật. Tuy nhiên, Tòa án Tối cao đã bác bỏ cơ chế này năm 1998, cho rằng nó không phù hợp với quy trình hiến định.

Quyền phủ quyết còn có thể phát huy tác dụng ngay cả khi tổng thống chưa chính thức áp dụng. Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ (CRS), việc tổng thống đe dọa phủ quyết đôi khi buộc các nhà lập pháp điều chỉnh nội dung dự luật trước khi trình lên Nhà Trắng.

Ngoài các tuyên bố, Nhà Trắng có thể ra Văn bản thể hiện quan điểm của chính quyền (SAP) để thông báo mức độ ủng hộ hoặc phản đối với một dự luật. Những văn bản này thường được công bố trước khi quốc hội bỏ phiếu, là dấu hiệu đầu tiên cho thấy tổng thống dự định phủ quyết.

Tổng thống Donald Trump ký một văn bản hành pháp tại Nhà Trắng ngày 6/8. Ảnh: AP

Số liệu từ Dự án về Tổng thống Mỹ của Đại học California, Santa Barbara (UCSB) cho thấy tính đến tháng 1/2026, 47 đời tổng thống Mỹ đã sử dụng quyền phủ quyết tổng cộng 2.599 lần. Quốc hội chỉ vượt quyền phủ quyết của tổng thống trong 112 trường hợp, tương đương 4,3%.

Tiền lệ cho thấy quyền phủ quyết trở thành công cụ quyền lực quan trọng khi tổng thống và quốc hội do hai đảng khác nhau kiểm soát. Andrew Johnson, người lãnh đạo nước Mỹ từ năm 1865 đến 1869, là tổng thống có nhiều quyết định phủ quyết bị quốc hội bác bỏ nhất, với 15 trong tổng số 29 lần.

Năm 1973, quốc hội bác quyền phủ quyết của tổng thống Richard Nixon đối với Đạo luật Quyền hạn Chiến tranh, tái khẳng định vai trò giám sát của nhánh lập pháp với việc triển khai lực lượng Mỹ vào các hoạt động quân sự ở nước ngoài. Đây cũng là cơ sở pháp lý để các nghị sĩ sử dụng thủ tục biểu quyết nhanh nhằm yêu cầu rút quân khỏi những cuộc xung đột chưa được cho phép.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump đối mặt với quốc hội có Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát sau cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2018. Ông phủ quyết 10 lần và bị quốc hội bác bỏ một lần. Ở nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã phủ quyết thành công hai dự luật vào tháng 12/2025.

Trong khi đó, tổng thống Barack Obama dùng quyền phủ quyết 12 lần, bị quốc hội bác bỏ một lần, còn ông Joe Biden áp dụng 13 lần phủ quyết thành công.

Những con số này cho thấy tổng thống thường có lợi thế trong các cuộc đối đầu với quốc hội về quyền phủ quyết, do lưỡng viện khó tập hợp đủ 2/3 số phiếu ủng hộ, nhất là khi các nghị sĩ vẫn duy trì sự ủng hộ đối với tổng thống của đảng mình.

Tòa nhà quốc hội Mỹ ở Washington ngày 1/9. Ảnh: Reuters

Quốc hội Mỹ khóa mới dự kiến bắt đầu làm việc từ ngày 3/1/2027. Khi đó, những bất đồng về ngân sách, trần nợ công, chính sách đối ngoại và các sáng kiến lập pháp khác sẽ trở thành phép thử đối với quan hệ giữa Nhà Trắng và quốc hội do phe Dân chủ kiểm soát.

Tổng thống Trump ngày 4/11 nói ông sẽ tìm cách "hợp tác" với đảng Dân chủ, lặp lại thông điệp hòa giải mà ông đưa ra trong đêm bầu cử. Tuy nhiên, ông một lần nữa cảnh báo sẽ phủ quyết những dự luật không ủng hộ.

"Họ sẽ gửi đến những đề xuất điên rồ và tôi sẽ phủ quyết thẳng tay. Sau vài tháng bị phủ quyết, họ sẽ gọi điện hỏi làm thế nào để thông qua các dự luật đó. Khi ấy, chúng ta sẽ cùng hợp tác", ông tuyên bố.

Như Tâm (Theo AFP, UCSB, US Congress)