Thất bại của đảng Cộng hòa có giúp Iran thoát sức ép?

Đảng Cộng hòa đã khép lại cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11 với kết quả không thể tệ hơn, khi họ để mất quyền kiểm soát lưỡng viện quốc hội trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Iran cho rằng thất bại của đảng Cộng hòa phản ánh việc người dân Mỹ phản đối cuộc chiến chống Iran mà Tổng thống Trump đã phát động hồi cuối tháng 2.

"Dù xuất phát từ lương tri hay gánh nặng chi phí sinh hoạt, người dân Mỹ đã nói không với chiến tranh. Chúng tôi ủng hộ thông điệp này", Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, người dẫn đầu phái đoàn Iran trong các cuộc đàm phán với Mỹ, nói.

Sau cuộc bầu cử, ông Trump đã không thể ngó lơ thực tế rằng cuộc chiến không được lòng dân này đã gây tổn thất nặng nề cho đảng Cộng hòa.

"Tôi nghĩ một phần nguyên nhân là do Iran", ông chia sẻ với Fox News. "Nhưng mọi người cũng nên hiểu được tầm quan trọng của những gì tôi đã làm với Iran".

Tổng thống Donald Trump phát biểu tại công trường xây dựng phòng khiêu vũ Nhà Trắng ở thủ đô Washington ngày 4/11. Ảnh: AP

Trao đổi với trang DW, cựu cố vấn an ninh quốc gia Mỹ John Bolton nhận định việc nắm quyền kiểm soát cả Thượng viện và Hạ viện sẽ cho đảng Dân chủ quyền kiểm soát ngân sách cho cuộc chiến Iran. Ông giải thích quốc hội Mỹ có thể phân bổ ngân sách quốc phòng hoặc áp đặt các hạn chế đối với việc sử dụng nguồn lực tài chính.

Ông cũng lưu ý Tổng thống Mỹ có quyền phủ quyết các dự luật của quốc hội. Để bác bỏ quyền phủ quyết này, cả Hạ viện và Thượng viện đều phải đạt đa số 2/3 phiếu.

Tuy nhiên, Alan Eyre, cựu nhà ngoại giao Mỹ kiêm chuyên gia về Iran tại Viện Trung Đông, cho biết đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ "có sự đồng thuận lưỡng đảng" về vấn đề Iran.

"Cả hai đảng đều phản đối cơ cấu chính trị của Cộng hòa Hồi giáo Iran và ủng hộ các chính sách gây sức ép buộc Tehran thay đổi hành vi", Eyre nói.

Lệnh phong tỏa hải quân cùng các biện pháp trừng phạt và làm gián đoạn thương mại mà Mỹ tiến hành đang gây áp lực nặng nề lên Iran. Shahin Modarres, nhà phân tích an ninh quốc tế phụ trách nhóm nghiên cứu Iran tại ITSS Verona, từng cảnh báo sẽ là sai lầm nếu Iran cho rằng một quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể dễ dàng kiềm chế Nhà Trắng.

Chiến lược kéo dài đàm phán hòa bình, gây sức ép tại eo biển Hormuz và để giá nhiên liệu lên cao của Tehran vốn nhằm ngăn phe Cộng hòa đạt được thắng lợi trong cuộc bầu cử tháng 11. Tuy nhiên, ông Modarres nhận định cách tiếp cận này có thể phản tác dụng sau bầu cử, khi chính quyền ông Trump không còn lý do trì hoãn các động thái của mình.

Những người ủng hộ chính phủ vẫy quốc kỳ Iran trước chân dung Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei trong một cuộc mít tinh đêm ở Tehran ngày 21/10. Ảnh: AFP

Sanam Vakil, giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại tổ chức Chatham House, cho biết thất bại bầu cử của đảng Cộng hòa có thể làm tăng áp lực chấm dứt cuộc chiến Iran, nhưng điều đó không loại trừ khả năng xảy ra các đợt không kích tiếp theo.

"Ông Trump cần một thắng lợi ngoại giao hoặc ít nhất là một lối thoát để hạ nhiệt căng thẳng. Ông ấy không muốn bị coi là yếu thế", bà nói với Al Jazeera.

Tổng thống Trump vẫn giữ quyền lực rất lớn với tư cách tổng tư lệnh của quân đội Mỹ, đặc biệt trước khi quốc hội khóa mới bắt đầu hoạt động vào tháng 1/2027, theo Barbara Slavin, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Stimson ở Washington. Do đó, bà nhận định ông Trump có thể tận dụng giai đoạn trước đó để tiếp tục tấn công Iran dù ít có nguy cơ tiến hành cuộc chiến toàn diện.

Trong khi đó, tâm lý lạc quan của giới lãnh đạo Iran sau chiến thắng của đảng Dân chủ có thể khiến họ cứng rắn hơn trong các yêu cầu cốt lõi để mở cửa một phần eo biển Hormuz và chấm dứt cuộc chiến, theo Hamidreza Azizi, nhà phân tích cao cấp về Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG).

"Khả năng Iran đưa ra nhượng bộ về vấn đề hạt nhân cũng có thể trở nên thấp hơn so với trước đây", Azizi nhận định.

Vị trí Iran và eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei ngày 4/11 cũng cảnh báo rằng quy mô của cuộc chiến sẽ "rộng lớn hơn nhiều" nếu nó tiếp diễn. Ông Khamenei tuyên bố cách duy nhất để đạt được "sự răn đe tuyệt đối" là theo đuổi sức mạnh.

Maziar Motamedi, nhà phân tích của Al Jazeera, nhận định Iran và Mỹ tiếp tục giằng co quyền kiểm soát tại eo biển Hormuz, trong khi chính quyền ông Trump kỳ vọng lệnh phong tỏa và sức ép kinh tế ngày một lớn sẽ buộc giới chức nước này thay đổi hướng đi.

Chuyên gia Vakil của Chatham House dự đoán các hoạt động ngoại giao sẽ được đẩy mạnh trong những tuần tới, song song với việc tiếp tục duy trì các mối đe dọa quân sự. Khả năng Mỹ tiến hành các cuộc không kích có giới hạn vẫn hiện hữu.

"Một thỏa thuận tạm thời về eo biển Hormuz và việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa có vẻ khả thi hơn so với một thỏa thuận toàn diện", bà nhận định.

Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, The Times, DW)