Vì sao có cảm giác 'lạnh gáy' khi qua nghĩa trang?

Hãy thử tưởng tượng thế này đi.

Khuya rồi. Bạn đang đi một mình qua một đoạn đường vắng.

Bên kia đường là một khu nghĩa địa, phủ trong lớp sương dày đặc. Bạn chẳng để tâm lắm, cứ bước tiếp thôi.

Nhưng... khoan đã.

Bạn có thấy không?

(Tiếng cú kêu)

Ực… Cái cảm giác đó. Ngay lúc này.

Gáy bạn tự nhiên lạnh buốt. Mấy sợi tóc sau cổ khẽ dựng lên. Một luồng ớn lạnh chạy dọc sống lưng.

Bạn thấy chứ? Cái cảm giác mà gần như ai đi ngang nghĩa địa cũng từng có, ít nhất một lần.

Mà lạ ở chỗ: trời lúc đó không hề lạnh. Cũng chẳng có một ngọn gió nào.

Vậy thì tại sao bạn lại thấy lạnh gáy? Cái lạnh đó, rốt cuộc từ đâu mà ra?

Bạn thử đoán xem.

Thường thì ông bà ta sẽ bảo ngay: đó là “hơi người âm”, cái lạnh của người đã khuất phả sang người sống.

Đáng sợ phải không?

Nhưng... nếu không phải vậy thì sao?

Tôi đồng ý là cái lạnh đó có thật. Nhưng tôi có một cách giải thích khác hẳn ông bà ta — và thủ phạm thì chẳng liên quan gì tới ma mãnh hết.

Hôm nay, dưới góc nhìn khoa học, tôi sẽ giải đáp cho bạn: cảm giác lạnh gáy khi đi qua nghĩa địa là vì sao?

Bạn đang nghe Podcast Giải mã, xuất bản vào trưa thứ Năm hàng tuần trên báo VnExpress.

Rồi, chúng ta hãy cùng bắt đầu từ câu hỏi: cái lạnh đó từ đâu ra?

Thử loại trừ nhé.

Có phải do trời lạnh không? Không - tôi đã nói rồi, hôm đó trời chẳng lạnh, gió cũng không.

Vậy có phải cơ thể bạn tự nhiên lúc nào cũng lạnh kiểu đó không? Cũng không nốt.

Bạn thử nghĩ xem: ban ngày đi ngoài phố đông người, bạn có bao giờ tự nhiên lạnh gáy không? Ngồi cà phê tám chuyện với đám bạn, có rùng mình không? Không hề.

Vậy thì cái lạnh này phải có một cái “điều kiện” để nó xuất hiện. Và cái điều kiện đó, chính là: bạn phải thấy sợ.

Để ý mà xem, nó đi theo cặp luôn.

Lúc nào bạn thấy lạnh gáy, là y như rằng lúc đó bạn đang hơi sợ, hơi căng, hơi rợn. Không bao giờ có chuyện đang vui, thoải mái mà tự nhiên lạnh gáy cả. Hết sợ là hết lạnh.

Để chứng minh điều này, giáo sư Arcangelo Merla và cộng sự tại Đại học Chieti đã thực hiện một nghiên cứu đăng trên tạp chí Neuroscience năm 2014.

Nhóm của ông quay video nhiệt 20 nhân viên ngân hàng - những người từng bị cướp dí súng trong vòng một năm rưỡi trước đó.

Cách làm thế này: cho họ xem lần lượt từng khuôn mặt trên màn hình. Đến khuôn mặt thứ năm, bất ngờ phát một tiếng động lớn để khiến họ giật mình, sợ hãi.

Cùng lúc đó, một chiếc camera nhiệt - loại camera đo được nhiệt độ trên da ghi lại toàn bộ.

Kết quả: ngay khoảnh khắc hoảng sợ, mặt họ lạnh đi thấy rõ. Lạnh nhất là ở chóp mũi, có người tụt tới 2 độ C. Phải đến khi được trấn an, bình tĩnh lại, cái mũi mới ấm dần trở về.

Nói cách khác: cái lạnh đến khi sợ là có thật.

Mà lạ ở chỗ: bình thường mình hay nghĩ sợ thì tim đập nhanh, máu chảy rần rần, người phải nóng lên mới đúng.

Vậy sao lại lạnh gáy?

Để hiểu, phải quay về thời tổ tiên - thời con người còn sống giữa rừng, xung quanh toàn thú dữ.

Hồi đó, hễ chạm mặt một con thú, cơ thể chỉ có hai đường: đánh lại, hoặc bỏ chạy. Mà đánh hay chạy thì đều cần một thứ - thật nhiều máu dồn về tay, về chân để lấy sức.

Nhưng máu trong người có hạn. Muốn dồn vào chỗ này, buộc phải rút bớt ở chỗ khác. Và chỗ bị rút, chính là lớp da ngoài cùng. Đây chính là cơ chế mà nhà sinh lý học Walter Cannon, ở Đại học Harvard, đã mô tả từ hơn một trăm năm trước - ông gọi nó là phản ứng “chiến hay chạy”.

Da bị rút bớt máu nên nguội lạnh đi - thế là bạn thấy lạnh sống lưng, lạnh gáy, tay chân lạnh toát.

Vậy cái gì bật công tắc cho tất cả?

Là một chất tên adrenaline - đúng cái chất mà Walter Cannon đã chỉ ra từ năm 1915: hễ ta sợ, cơ thể tiết nó ra ngay để sẵn sàng chiến hoặc chạy.

Ngay giây phút bạn sợ, cơ thể bơm adrenaline ra.

Cứ hình dung như một hồi còi báo động chạy khắp người. Cái “còi” đó bắt mấy mạch máu nhỏ sát da co lại, kéo máu rút vào trong, dồn cho tim, cho não, cho cơ bắp khiến lớp da ngoài cùng thiếu máu nuôi, nguội lạnh đi.

Và đó chính là lúc bạn thấy gáy mình lạnh toát.

Nhưng tại sao lại cảm nhận rõ nhất ở gáy, chứ không phải chỗ khác? Có hai lý do.

Thứ nhất, gáy là một trong những điểm hiểm nhất trên cơ thể.

Theo các tài liệu y khoa về chấn thương, vùng cổ tập trung dày đặc những thứ sống còn: động mạch cảnh, khí quản, tủy sống chen chúc trong một khoảng rất hẹp. Tổn thương chỗ này là đe dọa tính mạng ngay.

Bạn cứ nhìn con sư tử vồ con linh dương là thấy: nó ngoạm thẳng vào gáy. Qua hàng triệu năm, cơ thể chúng ta “ghi nhớ” điều đó, nên vùng gáy trở nên đặc biệt nhạy.

Hễ cảm thấy nguy hiểm, nhất là nguy hiểm từ sau lưng, là nó phản ứng trước tiên và mạnh nhất.

Thứ hai: theo trang y khoa Medical News Today, nổi da gà hiện rõ nhất ở những vùng còn lông như cánh tay và gáy.

Khi adrenaline bật lên, đây đúng là nơi phản ứng dễ thấy nhất - da sần lên, lông dựng đứng.

Thế nên khi nỗi sợ kéo đến, cả người bạn đều hơi lạnh đi - nhưng chính cái gáy mới là nơi bạn cảm nhận rõ nhất. Lạnh toát. Rợn lên. Đúng như cái tên dân gian đặt cho nó: “lạnh gáy”.

Đến đây hẳn bạn thắc mắc: nếu lạnh gáy chỉ là phản ứng trước nguy hiểm, vậy ở nghĩa địa làm gì có nguy hiểm, sao cứ đi ngang là lạnh gáy?

Câu trả lời là: Nó xuất phát từ nỗi sợ có sẵn bên trong bạn.

Vì bối cảnh nghĩa địa gom đủ ba thứ, cùng lúc đẩy bộ não vào thế báo động.

Thứ nhất, bạn đã sợ sẵn từ trước khi tới.

Bạn đã được nghe quá nhiều về nghĩa địa gắn với ma, với người chết. Chuyện ma hồi bé, phim kinh dị, lời người lớn dọa: “đi ngang coi chừng…”

Tất cả khiến cái đầu bạn vào thế cảnh giác cao độ ngay từ lúc thấy mấy tấm bia đằng xa - chứ chưa cần nhìn thấy gì cả.

Năm 2008, nhóm của giáo sư Christopher French ở Đại học London dựng một “căn phòng ma ám” nhân tạo, cho 79 người vào ngồi 50 phút rồi đo xem ai thấy sợ. Kết quả, đăng trên tạp chí Cortex: chỉ những ai tin vào những lời cảnh báo về căn phòng thì mới sợ. Càng tin, càng thấy sợ. Nói gọn: thứ làm người ta sợ không phải căn phòng, mà là cái ý nghĩ “ở đây có gì đó” gieo sẵn trong đầu.

Thứ hai: trời tối làm bộ não dễ hoảng hơn hẳn.

Với bộ não, bóng tối là kẻ thù - mắt không nhìn rõ xung quanh, não không biết có nguy hiểm hay không, nên nó chọn cách là cứ coi như có.

Nhóm của nhà khoa học Christian Grillon, ở Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Mỹ, làm thí nghiệm đo phản xạ giật mình của người trong phòng sáng và phòng tối.

Kết quả, đăng trên tạp chí Biological Psychiatry năm 2007: trong bóng tối, người ta giật mình mạnh hơn hẳn. Nghĩa là chỉ riêng việc thiếu ánh sáng thôi đã đủ khiến thần kinh căng hơn, dễ hoảng hơn - mà nghĩa địa thì thường tối.

Thứ ba: nó liên quan tới cái chết.

Hễ con người bị nhắc nhớ về cái chết, tâm lý sẽ bất an hơn, phòng thủ hơn - đây là nền tảng của một lý thuyết tên “thuyết quản trị nỗi kinh hoàng”, do nhóm nhà tâm lý Jeff Greenberg và cộng sự xây dựng từ năm 1990. Nói đơn giản: đứng giữa những nấm mồ, tâm trí bạn đã lấn cấn sẵn, chỉ chực chờ một cái cớ nhỏ để bật sợ.

Ba thứ đó cộng lại: sợ sẵn, trời tối và những tâm bia mộ - khiến bộ não bạn căng như dây đàn. Lúc này chỉ cần một tiếng cành khô gãy hay một cơn gió lùa, là cả chuỗi phản ứng lúc nãy (tim đập, máu rút, da lạnh, lông dựng) nổ ra cùng lúc. Và bạn lạnh gáy.

Vậy là đã rõ.

Cái lạnh chạy dọc sống lưng khi bạn đi ngang nghĩa địa không phải “hơi người âm”, cũng chẳng phải ai đó chạm vào bạn. Nó là cơ thể bạn đánh hơi thấy nguy hiểm và chuẩn bị bỏ chạy. Máu rút khỏi da, lông dựng lên, tất cả chỉ trong tích tắc, trước cả khi bạn kịp hiểu chuyện gì.

Nói cách khác: con ma bạn sợ ở nghĩa địa, thật ra nằm ngay bên trong chính bạn. Cái lạnh đó, hóa ra, chẳng có gì đáng sợ. Nó chỉ là một hệ thống báo động đang nhắc rằng cơ thể bạn vẫn luôn canh chừng trước những điều xấu.

Nói cho cùng, ở nghĩa địa chẳng có gì đáng sợ, chỉ là cơ thể bạn đang hơi lo xa thôi.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe. Hẹn gặp lại ở tập tiếp theo của Giải mã.