Làn sóng marathoner mới thách thức thế thống trị của Kenya, Ethiopia

Trong nhiều thập niên, marathon thế giới gần như là sân chơi riêng của Kenya và Ethiopia. Hai quốc gia Đông Phi này liên tục sản sinh những nhà vô địch Olympic, kỷ lục gia thế giới và thống trị các giải marathon danh giá nhất hành tinh. Nhưng kết quả New York City Marathon ngày 1/11 vừa qua cho thấy một bức tranh khác: những đối thủ ngoài hai cường quốc truyền thống không còn chỉ đóng vai người thách thức.

Trên đường chạy qua 5 quận của New York, Andreas Almgren trở thành tâm điểm khi vô địch nam với 2 giờ 6 phút 1 giây, ngay trong lần đầu thi đấu marathon. VĐV Thụy Điển 31 tuổi thắng Yemaneberhan Crippa (Italy), người về nhì với 2 giờ 6 phút 14 giây, và Kamohelo Mofolo, chân chạy Lesotho về ba sau 2 giờ 6 phút 26 giây.

ĐKVĐ Benson Kipruto của Kenya chỉ đứng thứ tư, kém Mofolo đúng một giây. Đáng chú ý, không VĐV Ethiopia nào có mặt trong top 10 nam, còn Kenya chỉ chiếm 2 vị trí trong nhóm này.

Top 5 thuộc về 5 quốc gia khác nhau, gồm Thụy Điển, Italy, Lesotho, Kenya và Australia. Trong top 10, độ rộng mở còn lớn hơn với các VĐV đến từ 7 quốc gia, trong đó, Mỹ góp 3 người. Đó là kết quả đặc biệt tại một giải đấu vốn gắn liền với sự thống trị của các chân chạy Đông Phi.

Đồ họa: Nhật Tảo (AI hỗ trợ)

Khi những nhà vô địch đường chạy ngắn hơn chinh phục marathon

Almgren là đại diện tiêu biểu cho sự thay đổi trong cách các VĐV đỉnh cao tiếp cận marathon. Thay vì chỉ chuyển sang cự ly 42,195 km khi đã qua thời kỳ sung sức trên sân điền kinh (track), nhiều chân chạy track đang bước vào marathon ngay ở giai đoạn đỉnh cao phong độ, với nền tảng tốc độ và sức bền được tích lũy từ 5.000 m, 10.000 m và bán marathon.

Trước khi thắng New York, Almgren đã vô địch bán marathon thế giới 2026, giành HC vàng 10.000 m châu Âu 2026, đồng thời nắm giữ các kỷ lục quốc gia Thụy Điển ở 5.000 m và bán marathon.

Những thành tích ấy cho thấy chiến thắng tại New York không phải bước đột phá bất ngờ của một VĐV ít tên tuổi. Almgren đã sở hữu nền tảng chuyên môn đủ sức cạnh tranh với những chân chạy đường dài hàng đầu, và câu hỏi chỉ là liệu anh có thể duy trì khả năng ấy trên quãng đường dài gấp đôi bán marathon hay không.

Câu trả lời đến trong những km cuối ở Central Park. Sau khi bám nhóm dẫn đầu gần như suốt cuộc đua, Almgren tăng tốc từ cách đích 1,6 km, bỏ lại Crippa và Kipruto.

Màn nước rút ngoạn mục của Almgren khi vô địch New York City Marathon 2026 ngày 1/11.

"Đây là marathon đầu tiên của tôi. Tôi thực sự không biết cảm giác khi chạy cự ly này phải như thế nào", Almgren nói sau khi về nhất. Anh thừa nhận đã thấy mệt ở km 32, nhưng khi chỉ còn 5 km, việc đáp trả các đợt tăng tốc của đối thủ lại trở nên dễ dàng hơn dự kiến.

Chiến thắng đưa Almgren trở thành nam VĐV đầu tiên vô địch New York ngay lần ra mắt marathon kể từ Gebre Gebremariam năm 2010, đồng thời là nhà vô địch người Thụy Điển đầu tiên trong lịch sử giải.

Crippa, người về nhì New York, cũng là một VĐV trưởng thành từ các cự ly trên sân điền kinh. Anh từng vô địch 10.000 m châu Âu năm 2022, trước khi giành HC vàng bán marathon châu Âu năm 2024.

Việc Crippa cạnh tranh chức vô địch New York đến những km cuối càng củng cố nhận định rằng tốc độ từ các cự ly ngắn hơn đang trở thành vũ khí quan trọng trong marathon hiện đại.

VĐV Thụy Điển Andreas Almgren chạy trong nhóm elite nam trên đường đua New York City Marathon, tại New York, Mỹ ngày 1/11/2026. Ảnh: AP

Xu hướng này không chỉ xuất hiện tại New York. Jacob Kiplimo của Uganda, nhà vô địch thế giới chạy việt dã và ngôi sao bán marathon, về thứ ba London Marathon 2026 với 2 giờ 0 phút 28 giây, sau hai VĐV Kenya và Ethiopia. Trong khi đó, Joshua Cheptegei, nhà đương kim vô địch Olympic 10.000 m và cựu kỷ lục gia thế giới 5.000 m, 10.000 m, cũng đang phát triển sự nghiệp marathon.

Những trường hợp này cho thấy ranh giới giữa các cự ly ngày càng thu hẹp. Marathon không còn nhất thiết là điểm đến cuối sự nghiệp của những chuyên gia chạy sân track, mà có thể trở thành mục tiêu được chuẩn bị ngay từ khi họ vẫn sở hữu tốc độ tốt nhất ở các cự ly ngắn hơn.

Những quốc gia mới trên bản đồ marathon

Bên cạnh các ngôi sao châu Âu, New York 2026 còn chứng kiến sự nổi lên của những quốc gia ít có truyền thống giành huy chương tại các giải marathon lớn. Mofolo, VĐV Lesotho vừa tròn 21 tuổi đúng ngày thi đấu, trở thành người đầu tiên của quốc gia miền Nam châu Phi này đứng trên bục nhận giải New York City Marathon. Anh đạt thành tích cá nhân tốt nhất 2 giờ 6 phút 26 giây, vượt qua Kipruto ngay trước vạch đích.

Thành công của Mofolo không phải hiện tượng hoàn toàn đơn lẻ. Tại Sydney Marathon hồi tháng 8, đồng hương Tebello Ramakongoana cũng về thứ ba nam, sau hai VĐV Ethiopia. Những kết quả này đưa Lesotho, quốc gia có khoảng 2 triệu dân, trở thành cái tên đáng chú ý trên bản đồ marathon thế giới.

Cũng ở New York, Australia có Haftu Strintzos về năm với 2 giờ 6 phút 34 giây. Mỹ đóng góp Zouhair Talbi, Ahmed Muhumed và Ryan Ford trong top 10, trong khi Conner Mantz đứng thứ 11. Theo ban tổ chức, 4 VĐV Mỹ trong top 11 đã tạo nên 4 thành tích nhanh nhất lịch sử giải đối với các chân chạy nam đại diện nước chủ nhà.

VĐV Mỹ Jessica McClain mừng khi về nhì New York City Marathon, tại New York, Mỹ ngày 1/11/2026. Ảnh: AP

Ở nội dung nữ, Jessica McClain về nhì với 2 giờ 24 phút 42 giây, chỉ kém nhà vô địch người Kenya Sheila Chepkirui 6 giây. Cô vượt qua ĐKVĐ Hellen Obiri ở những mét cuối, trở thành phụ nữ Mỹ đầu tiên đứng trên bục nhận giải New York sau Shalane Flanagan năm 2018.

Tuy nhiên, cũng cần phân biệt giữa quốc tịch thi đấu và nguồn gốc phát triển VĐV. Crippa sinh tại Ethiopia, còn Talbi và Muhumed có xuất thân Bắc Phi hoặc Đông Phi. Vì vậy, kết quả New York phản ánh sự đa dạng ngày càng lớn của các nền điền kinh và hệ thống huấn luyện, chứ không đơn thuần là sự thay đổi về nguồn gốc địa lý của những tài năng chạy đường dài.

Kenya và Ethiopia có thực sự suy yếu?

Dù vậy, sẽ vội vàng nếu nhìn vào kết quả New York để kết luận rằng thời kỳ thống trị của Kenya và Ethiopia sắp kêt thúc.

Ở nội dung nữ, Kenya vẫn chiếm ưu thế rõ rệt. Chepkirui vô địch lần thứ hai trong ba năm, Obiri đứng thứ ba, còn Edna Kiplagat và Mercy Chelangat lần lượt về thứ tư, thứ năm. Tổng cộng, Kenya có 5 đại diện trong top 10 nữ.

Tại các giải marathon lớn khác trong năm 2026, sức mạnh của hai cường quốc Đông Phi vẫn rất đáng kể. Sabastian Sawe của Kenya lập kỷ lục thế giới 1 giờ 59 phút 30 giây tại London Marathon hồi tháng 4, trong khi Yomif Kejelcha của Ethiopia về nhì với 1 giờ 59 phút 41 giây. Tại Chicago tháng 10, Amos Kipruto của Kenya vô địch nam với 2 giờ 1 phút 9 giây, còn Hawi Feysa của Ethiopia về nhất nữ với 2 giờ 13 phút 33 giây.

Một yếu tố khác được quan tâm là cuộc chiến chống doping, đặc biệt tại Kenya, nơi nhiều VĐV chạy đường dài đã bị điều tra hoặc đình chỉ trong những năm gần đây. Việc tăng cường kiểm tra, giám sát và xử phạt có thể góp phần tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng hơn, và có cả trường hợp tác động trực tiếp đến kết quả. Tại New York City Marathon 2025, sau khi VĐV Kenya Albert Korir bị treo giò vì doping, chân chạy người Anh Patrick Dever được đôn lên chốt top 3.

Dever (trái) được đôn lên vị trí thứ ba New York City Marathon 2025, sau khi Korir dính án doping. Ảnh: Runner's World

Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định chính sách chống doping nghiêm ngặt là nguyên nhân khiến Kenya hay Ethiopia mất ưu thế tại New York. Việc suy luận từ quốc tịch hoặc kết quả thi đấu sang hành vi doping cũng không có cơ sở.

Thực tế, sự thay đổi có thể đến từ nhiều yếu tố đồng thời: các quốc gia đầu tư mạnh hơn cho chạy đường dài, phương pháp huấn luyện ngày càng được phổ biến, công nghệ giày thi đấu và dinh dưỡng tiến bộ, cùng sự chuyển dịch sớm hơn của những tài năng 5.000 m, 10.000 m sang marathon.

Vì thế, kết quả tại New York hôm qua là tín hiệu về một cuộc cạnh tranh rộng mở hơn. Kenya và Ethiopia vẫn sở hữu những chân chạy nhanh nhất thế giới, nhưng chiến thắng không còn là điều có thể mặc nhiên dự đoán dựa trên quốc tịch. Những Almgren, Crippa, Mofolo hay McClain cho thấy khoảng cách giữa các nền marathon đang thu hẹp.

Và đó có thể là thay đổi quan trọng nhất: marathon đỉnh cao đang chuyển từ cuộc cạnh tranh chủ yếu giữa hai cường quốc sang sân chơi mà ngày càng nhiều quốc gia có cơ hội giành chiến thắng.

Nhật Tảo tổng hợp