Chuyên gia 'hiến kế' để Việt Nam kịp 'giàu trước khi già'

Ông Mohammad Mudasser, Phó tổng giám đốc PwC Việt Nam, nói sau hơn 10 năm đến Việt Nam đã chứng kiến đất nước vươn lên thành "trung tâm sản xuất lớn của thế giới", nhưng thách thức già hóa cũng dần hiện rõ.

"Đến 2036, quá trình già hóa dân số sẽ trở nên rõ rệt hơn", ông dự báo tại Hội nghị Thượng đỉnh Đổi mới Sáng tạo Việt Nam (VIS 2026) giữa tháng 10.

Thậm chí, theo dự báo phương án trung bình của Cục Thống kê và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), Việt Nam có thể bước vào thời kỳ dân số già ngay từ 2034, khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm 14% dân số.

Năm ngoái, mức sinh toàn quốc còn 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con, theo Bộ Y tế. Ở đầu tàu kinh tế, mức sinh chỉ 1,51 con/phụ nữ. "Câu hỏi lớn đối với Việt Nam là làm thế nào để trở nên giàu có trước khi dân số già đi? Chúng ta chỉ có khoảng 10 năm để tận dụng cơ hội này", ông Mohammad Mudasser cảnh báo.

Việt Nam nằm trong xu hướng chung, khi biến động nhân khẩu học sẽ tác động đáng kể đến nhiều quốc gia châu Á trong 10-20 năm tới, theo chuyên gia PwC. Dân số Hàn Quốc và Nhật Bản đã bắt đầu suy giảm nhưng là nền kinh tế đã phát triển, còn Việt Nam mới vào nhóm thu nhập trung bình cao hồi tháng 7.

Tại sự kiện thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 mới đây, bà Mariam J. Sherman, Giám đốc Cụm quốc gia World Bank phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, cũng lưu ý "Việt Nam có nguy cơ già đi trước khi giàu".

Trẻ nhỏ và người già hóng gió ven sông Hàn, Đà Nẵng, tháng 5/2024. Ảnh: Nguyễn Đông

Theo bà Mariam, thách thức của thập niên tới là chuyển từ nền kinh tế sản xuất khối lượng lớn sang mô hình tạo ra giá trị cao hơn. "Sự chuyển dịch này phân biệt những quốc gia đạt mức thu nhập cao với những quốc gia mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình", bà nói.

Xét quy mô, xuất khẩu hàng hóa 10 tháng đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ 2025. Khu vực vốn đầu tư nước ngoài chiếm 81,2%, tương đương hơn 405 tỷ USD, tăng 33%, theo Cục Thống kê.

Nhưng vấn đề là liên kết giữa FDI và nội địa "vẫn mỏng". Thậm chí, tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đã giảm từ 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023, theo bà Mariam. "Quá ít giá trị được doanh nghiệp và người lao động Việt Nam giữ lại", bà nhận xét.

Trong phân tích mới đây, hai chuyên gia kinh tế châu Á của HSBC, Frederic Neumann và Justin Feng, chỉ ra Việt Nam cải thiện độ phức tạp của cơ cấu xuất khẩu lớn nhất châu Á trong thập kỷ qua, chủ yếu nhờ ngành điện tử.

Dù vậy, vai trò mới tập trung ở khâu lắp ráp cuối cùng, trong khi các doanh nghiệp Trung Quốc, Hàn Quốc cung cấp phần lớn linh kiện, thiết bị có giá trị gia tăng cao hơn. "Những tác động lan tỏa tích cực đối với nền kinh tế trong dài hạn chưa thực sự được bảo đảm", hai chuyên gia nhận định.

Để nền kinh tế tiến tới mô hình tạo ra giá trị cao hơn, bước đầu đòi hỏi vượt qua việc dựa dẫm vào gia công chi phí thấp, đạt được vai trò lớn hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, nhằm giữ lại giá trị gia tăng nhiều hơn.

Dù chỉ còn 10 năm nhưng cơ hội cũng đang trước mắt, bởi "siêu chu kỳ AI vẫn đang mạnh mẽ". "Lợi thế chỉ có thể duy trì nếu Việt Nam tận dụng thời điểm này để xây dựng năng lực, chứ không chỉ mở rộng công suất", hai chuyên gia cho biết. Theo đó, HSBC khuyến nghị phát triển sâu hơn mạng lưới nhà cung ứng nội địa, tiếp thu công nghệ, bí quyết kỹ thuật và kinh nghiệm thương mại từ nước ngoài.

Song song AI, Việt Nam cần tăng năng suất bằng công nghệ. Ông Mohammad chỉ ra Hàn Quốc thúc đẩy tự động hóa. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), nước này dẫn đầu thế giới với 1.220 robot công nghiệp trên 10.000 lao động chế biến, chế tạo. Trong khi, Việt Nam ước chỉ ở mức vài chục trên cùng quy mô lao động.

Trước yêu cầu cần đi sâu hơn vào chuỗi cung ứng là ứng dụng công nghệ tiên tiến, tại các phiên thảo luận thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, nhiều chuyên gia đồng thuận rằng Nghị quyết 57 về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và Nghị quyết 10 về thu hút đầu tư chất lượng cao đã "đi đúng hướng".

Nói với nhà đầu tư quốc tế tại hội nghị "Fortune Southeast Asia 500 Summit" tại TP HCM hôm 3/11, Thứ trưởng Tài chính Lê Tấn Cận cho biết Việt Nam đang chuyển đổi tư duy thu hút đầu tư, ưu tiên doanh nghiệp sở hữu công nghệ nền tảng, công nghệ lõi, năng lực quản trị hiện đại, cam kết nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển giao công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi xanh và số.

Chính quyền đang tập trung phát triển hệ sinh thái đầu tư thế hệ mới, tăng kết nối giữa FDI và doanh nghiệp trong nước, hoàn thiện hạ tầng logistics, dữ liệu, năng lượng sạch và nhân lực chất lượng cao. Các động lực mới như khu thương mại tự do và trung tâm tài chính cũng được kỳ vọng hỗ trợ quá trình chuyển đổi này.

Ông Mohammad Mudasser tại sự kiện giữa tháng 10. Ảnh: VIS 2026

Không chỉ giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn, Việt Nam cần đi đến việc "nắm giữ thêm giá trị", thông qua 3 yếu tố: tạo ra, chứng minh và mở rộng quy mô, theo ông Mohammad Mudasser. Trước đây, FDI thường đảm nhận phát triển sản phẩm, Việt Nam sản xuất và phân phối do đối tác thực hiện. Trong tương lai, câu hỏi là Việt Nam có thể tạo ra những sản phẩm và lợi thế cạnh tranh nào riêng.

"Chúng ta giỏi tuân thủ các quy trình vận hành tiêu chuẩn, có lực lượng lao động kỷ luật cao và thực hiện tốt những yêu cầu được đặt ra. Nhưng tôi mong chứng kiến nhiều sản phẩm đổi mới sáng tạo nguồn gốc Việt Nam hơn", ông nói.

Sau đó, sản phẩm cần chứng minh giá trị thông qua chất lượng, khả năng truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Cuối cùng là mở rộng quy mô. "Tôi rất vui khi chứng kiến một số tập đoàn lớn của Việt Nam ngày càng phát triển và mở rộng sang các lĩnh vực kinh doanh mới. Đó là một trong những yếu tố quyết định trong giai đoạn hiện nay", ông nói.

Ở góc độ chính sách, bà Mariam cho rằng Nghị quyết 68 thể hiện quyết tâm thúc đẩy kinh tế tư nhân, nhưng điều quan trọng là thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp.

"Cốt lõi của vấn đề là trung lập cạnh tranh: mọi doanh nghiệp, bất kể hình thức sở hữu, đều phải cạnh tranh theo cùng một bộ quy tắc về đất đai, tín dụng, giấy phép và hợp đồng", bà nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, nền kinh tế giá trị cao cần hệ thống tài chính sâu rộng, chống chịu tốt. Bà khuyến nghị tiếp tục cải cách thị trường vốn, thúc đẩy tài chính xanh và đổi mới lĩnh vực ngân hàng để huy động nguồn lực dài hạn cho đầu tư phát triển.

Viễn Thông