Phe Dân chủ có thể chuyển hướng chính sách đối ngoại Mỹ thế nào

Cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11 tạo ra bước ngoặt trên chính trường Mỹ, khi đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện từ tay đảng Cộng hòa. Điều này đồng nghĩa kể từ tháng 1/2027, Tổng thống Donald Trump sẽ vấp phải nhiều trở ngại từ quốc hội, khiến các quyết sách của ông không còn thông qua thuận lợi như nửa đầu nhiệm kỳ.

Tổng thống Trump trong hai năm qua đã thúc đẩy chính sách đối ngoại cứng rắn thông qua các biện pháp áp thuế, gây sức ép lên đồng minh và tiến hành các hoạt động quân sự ở nước ngoài, trong đó có cuộc chiến với Iran. Nhiều quyết định đơn phương của Nhà Trắng làm dấy lên tranh luận về vai trò giám sát của cơ quan lập pháp đối với nhánh hành pháp.

Việc cán cân quyền lực đảo chiều do đó sẽ mở ra một giai đoạn mới trong quan hệ giữa Nhà Trắng và quốc hội, đặc biệt ở những vấn đề đảng Dân chủ có quan điểm khác biệt. Các nghị sĩ phe này có thể sử dụng quyền lập pháp, phân bổ ngân sách và giám sát để gây sức ép để Nhà Trắng thay đổi hướng tiếp cận.

Tìm cách ghìm cương cuộc chiến với Iran

Iran có thể là một trong những vấn đề đầu tiên mà đảng Dân chủ tìm cách tác động. Tổng thống Trump ngày 28/2 tuyên bố quân đội Mỹ đã mở chiến dịch không kích Iran khi chưa được quốc hội chấp thuận, đẩy Washington vào cuộc xung đột kéo dài.

Các nghị sĩ Dân chủ sau đó nhiều lần thúc đẩy nghị quyết yêu cầu ông Trump chấm dứt chiến dịch tại Iran, nhưng hầu hết đều không hội đủ số phiếu thông qua. Trong số này có một nghị quyết vượt qua được lưỡng viện nhưng Nhà Trắng không thực hiện.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Washington ngày 2/11. Ảnh: AP

Phe Dân chủ giờ đây có thể tìm cách tăng áp lực để chính quyền bằng cách cắt giảm ngân sách quốc phòng hoặc trì hoãn phê chuẩn những đề cử nhân sự của chính quyền ông Trump, qua đó buộc Nhà Trắng phải tham vấn quốc hội nếu muốn tiếp tục chiến dịch. Họ cũng có thể yêu cầu chính quyền thường xuyên báo cáo, điều trần về hoạt động tác chiến để minh bạch thông tin.

Tuy nhiên, quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát khó ngăn chặn hoàn toàn ông Trump tiếp tục cuộc chiến, bởi tổng thống có quyền phủ quyết các dự luật từ quốc hội. Để bác bỏ quyền phủ quyết của tổng thống, đảng Dân chủ phải hội đủ 2/3 số phiếu tại mỗi viện, điều khó thực hiện nếu không có đủ sự ủng hộ từ các nghị sĩ Cộng hòa.

Một số quan chức Trung Đông cho rằng chiến thắng của đảng Dân chủ khó giúp tình hình sớm hạ nhiệt, trong bối cảnh Tổng thống Trump không còn nhiều vướng bận với cuộc bầu cử giữa kỳ và có thể quyết liệt hành động trước khi quốc hội khóa mới nhóm họp vào ngày 3/1/2027.

"Tổng thống Trump không chấp nhận bị cử tri Mỹ và Iran xem là kẻ thất bại. Ông ấy có lẽ sẽ hành động. Đây là vấn đề liên quan đến di sản chính trị của ông ấy hơn là tính toán chiến lược", Nadim Koteich, cố vấn truyền thông và chính sách người Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nói với WSJ.

Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei cũng dự báo Mỹ có thể nối lại chiến dịch tấn công sau bầu cử giữa kỳ. "Những ai ảo tưởng rằng Mỹ có thể thay đổi thông qua chuyển đổi quyền lực đảng phái, hay lầm tưởng rằng việc nhân nhượng với Mỹ có thể khiến họ từ bỏ thái độ thù địch với Iran đều đang phạm sai lầm nghiêm trọng", ông Khamenei ngày 4/11 tuyên bố.

Lãnh đạo Iran cảnh báo quy mô cuộc chiến sẽ mở rộng nếu Mỹ nối lại chiến dịch tấn công. Ông tuyên bố việc nước này tập kích các căn cứ Mỹ tại Trung Đông và phong tỏa eo biển Hormuz chỉ là một phần trong chiến lược nhằm chống lại vị thế thống trị của Washington.

Tăng hỗ trợ cho Ukraine

Trong vấn đề Nga - Ukraine, chính quyền ông Trump gần như đã dừng viện trợ tài chính và quân sự trực tiếp cho Kiev, dù nỗ lực này từng nhận được sự ủng hộ từ cả hai đảng.

Những động thái gần đây của ông Trump như nới lỏng trừng phạt đối với dầu diesel và năng lượng Nga cũng khiến nhiều nghị sĩ bất bình, trong đó có một bộ phận Cộng hòa. Điều này tạo cơ sở để đảng Dân chủ tìm kiếm sự ủng hộ lưỡng đảng cho các sáng kiến liên quan đến Ukraine, bởi khi kiểm soát lưỡng viện, phe này có quyền quyết định những dự luật nào được đưa ra thảo luận và bỏ phiếu

Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky bên lề phiên họp của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York ngày 22/9. Ảnh: Reuters

Một số dự luật thậm chí có thể nhận đủ số phiếu để được thông qua ngay cả khi Tổng thống phản đối. Theo Reuters, sự ủng hộ dành cho Ukraine trong quá khứ mạnh đến mức quốc hội có thể tập hợp mức 2/3 số phiếu tại cả lưỡng viện, đủ để bác quyền phủ quyết của tổng thống.

Ngoài viện trợ cho Ukraine, các nghị sĩ Dân chủ cũng có thể tìm cách ngăn chính quyền nới lỏng trừng phạt Nga. Hạ nghị sĩ Gregory Meeks, người dự kiến giữ chức chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Hạ viện, đã thúc đẩy dự luật lưỡng đảng nhằm ngăn kế hoạch đưa dầu diesel Nga trở lại thị trường toàn cầu.

Nếu những nỗ lực này thành công, quốc hội có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể so với định hướng hiện tại của Nhà Trắng trong chính sách với Nga và Ukraine.

Chấm dứt hỗ trợ quân sự cho Israel

Mỹ hiện dành cho đồng minh Trung Đông khoản hỗ trợ cơ bản 3,8 tỷ USD mỗi năm, bên cạnh hàng tỷ USD bổ sung kể từ sau cuộc tấn công của Hamas ngày 7/10/2023.

Sự ủng hộ dành cho Israel trong nội bộ đảng Dân chủ suy giảm sau khi nước này mở chiến dịch trả đũa Hamas ở Gaza, khiến hàng chục nghìn dân thường Palestine thiệt mạng. Do đó, đảng Dân chủ có thể thúc đẩy các biện pháp hạn chế hoặc chấm dứt viện trợ quân sự cho Israel sau khi nắm quyền kiểm soát quốc hội.

Lập trường trong nội bộ đảng Dân chủ đã có những thay đổi đáng chú ý. Gần nửa số hạ nghị sĩ của đảng này bỏ phiếu ủng hộ đề xuất cắt viện trợ Israel trong mùa hè. Một số nghị sĩ không ủng hộ biện pháp chấm dứt toàn bộ viện trợ, nhưng tán thành hạn chế cung cấp một số loại vũ khí sát thương.

"Chúng ta cần bảo đảm các đạo luật, luật pháp quốc tế và chính sách của mình được áp dụng nhất quán đối với hành động của mọi quốc gia. Không nên có ngoại lệ dành cho Israel", thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Van Hollen nói, nhắc đến chính sách viện trợ Israel.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu (trái) cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng ngày 28/7. Ảnh: AFP

Quan hệ với châu Á

Sau bầu cử giữa kỳ, ông Trump có thể tập trung vào đàm phán nhằm củng cố di sản chính trị trong hai năm cuối nhiệm kỳ. Điều này khiến các đồng minh châu Á lo ngại lợi ích an ninh và kinh tế của họ sẽ bị gạt sang bên nếu Mỹ ưu tiên đạt thỏa thuận với Trung Quốc hoặc Triều Tiên.

Stephen Olson, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện ISEAS-Yusof Ishak ở Singapore, cảnh báo rằng khi áp lực bầu cử giữa kỳ đã qua đi, ông Trump có thể theo đuổi chính sách thương mại cứng rắn rơn, bao gồm cả khả năng tiếp tục áp thêm thuế quan đối với Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á khác.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình theo dõi màn máy bay lướt trên bầu trời Nhà Trắng theo đội hình trong lễ đón ngày 24/9. Ảnh: AP

Dù vậy, thắng lợi trong bầu cử của đảng Dân chủ có thể khích lệ các nghị sĩ từ cả hai đảng thách thức chương trình nghị sự thương mại của Tổng thống, qua đó mở ra cánh cửa cho khả năng giám sát chặt chẽ hơn từ quốc hội, Olson nói.

Các quốc gia châu Á, đặc biệt là những đồng minh của Mỹ như Hàn Quốc và Nhật Bản, sẽ "hy vọng rằng đảng Dân chủ tại quốc hội có thể giúp giảm bớt tác động tồi tệ nhất từ các chính sách thương mại của ông Trump", theo nhà bình luận Clyde Russell của Reuters.

Russell cho rằng các quốc gia này sẽ hoan nghênh việc Mỹ dỡ bỏ thuế quan và sự nhất quán cao hơn trong cách Washington đối xử với các đồng minh của mình trong thời gian tới.

Các cuộc tiếp xúc cấp cao gần đây giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã giúp hạ nhiệt căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn. Tuy nhiên, Bắc Kinh được cho là muốn kéo dài giai đoạn ổn định mong manh để tranh thủ thời gian củng cố năng lực tự chủ.

Theo Wu Xinbo, lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu Mỹ thuộc Đại học Phúc Đán ở Thượng Hải, chiến thắng của đảng Dân chủ sẽ khiến giới chức Trung Quốc hướng tới tầm nhìn xa hơn nữa và Bắc Kinh vẫn sẽ duy trì lập trường cứng rắn trong quan hệ với Washington.

Như Tâm (Theo WSJ, Reuters, Al Jazeera)