Homeschooling vô thừa nhận?

Bùi Khánh Nguyên

Con tôi từng học chương trình IGCSE theo hình thức từ xa với một trường ở Anh dạy trực tuyến (hiện con đã du học tại Mỹ). Tôi từng làm luận văn thạc sĩ nghiên cứu về mô hình học online chương trình quốc tế của học sinh Việt Nam, cho thấy kết quả tích cực với mục tiêu phát triển năng lực song ngữ. Ngoài ra, tôi cũng tư vấn cho một số học sinh từ nước ngoài về, hoặc chuyển từ trường quốc tế ra. Các em này buộc phải tự học tại nhà để không bị gián đoạn kiến thức trong lúc chờ trường ở Việt Nam tiếp nhận (do cần giải quyết các trở ngại liên quan đến tính tương thích chương trình học, ngôn ngữ giảng dạy khác biệt, thiếu học bạ Việt Nam...).

Nghị định 353 có hiệu lực từ ngày 1/11, quy định giáo dục bắt buộc được áp dụng đối với hai cấp học là giáo dục tiểu học và trung học cơ sở. Đi học trở thành nghĩa vụ thay vì chỉ là quyền lợi. Nghị định nêu rõ: "Hình thức tổ chức học tập phải linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương và đặc điểm của người học, bảo đảm đạt mục tiêu phổ cập giáo dục mầm non cho trẻ em từ 5 đến 6 tuổi, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ theo quy định của pháp luật".

Vậy, cần hiểu thế nào là giáo dục bắt buộc?

Hầu hết các nước quy định giáo dục bắt buộc được thực hiện tại các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, ở một số nước, giáo dục bắt buộc được thực hiện linh hoạt dưới nhiều hình thức như học tại gia đình, tại các cơ sở tư nhân... dưới sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền. Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em (1989) không quy định một phương thức hay mô hình cơ sở giáo dục duy nhất mà thông qua đó giáo dục bắt buộc phải được thực hiện. Công ước này cũng thiết lập một khuôn khổ pháp lý ghi nhận sự đa dạng của các hình thức giáo dục, khuyến khích áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, đồng thời ghi nhận trách nhiệm cũng như vai trò chủ yếu của cha mẹ trong việc định hướng sự phát triển và nuôi dưỡng con cái.

Có thể thấy, cách hiểu về "giáo dục bắt buộc" không hoàn toàn thống nhất ở mọi nơi: trong một số bối cảnh, cha mẹ không đưa con tới trường bị xem là vi phạm pháp luật; trong bối cảnh khác, nó lại có nghĩa là cha mẹ, người giám hộ không được để trẻ em mù chữ, mà phải cho trẻ được học hành, kể cả với gia sư tại nhà, do cha mẹ dạy, hoặc các hình thức hợp lý khác.

Trong lịch sử, homeschooling là hình thức học có trước schooling rất lâu. Khi trường học chưa được xây dựng đại trà, việc học vẫn diễn ra tại nhà với gia sư, thầy đồ, trong đó người học được học các kiến thức về toán, ngôn ngữ, văn học, đạo đức, thiên văn...

Nếu không có homeschooling, đã không thể có được lịch sử cổ đại và lịch sử phong kiến với nhiều thành tựu vĩ đại, cũng như sự kế thừa và lưu truyền tri thức nhân loại cho đến ngày nay. Do vậy, để đánh giá homeschooling hôm nay, cần có cái nhìn lịch sử với quá trình phát triển lâu dài của homeschooling - schooling - rồi lại homeschooling. Làm sao chúng ta biết liệu trong tương lai gần, hình thức nào sẽ thay thế trường học? Nếu đúng như một số nghiên cứu dự báo, trong tương lại mỗi học sinh chỉ cần một thiết bị đeo cổ hoặc đeo tai là có thể học xuyên biên giới, học mọi lúc với giáo viên robot, với công nghệ thực tế ảo... thì sao?

Từ nay, khi Nghị định 353 có hiệu lực, việc áp dụng luật giáo dục bắt buộc sẽ thế nào khi có tình huống phát sinh mà những "phác đồ" truyền thống không hướng dẫn rõ ràng: học sinh từ nước ngoài chuyển về, hay từ trường quốc tế sang, mà trường học Việt Nam phải từ chối vì chương trình học, ngôn ngữ, và học bạ không tương thích giữa trường cũ và trường mới...

Nếu học homeschooling là chưa đúng luật, vậy nếu một trường Việt Nam công lập hay tư thục từ chối tiếp nhận các em này, khi các em vẫn đang ở độ tuổi giáo dục bắt buộc, thì hành động đó có vi phạm luật giáo dục hay không?

Vì thế, homeschooling - một thực tiễn phát sinh ngoài giáo dục chính thức - dù được coi là vấn đề còn mới, hoặc chỉ phục vụ thiểu số, vẫn cần được thừa nhận và xác định bằng khuôn khổ pháp lý rõ ràng.

Nhưng Luật Giáo dục năm 2019 và cả Luật Giáo dục sửa đổi 2026 không đề cập tới giáo dục tại nhà hay homeschooling; không quy định rõ hình thức giáo dục homeschooling là không được công nhận, không được khuyến khích hay hoàn toàn bị cấm. Điều này có thể tạo ra những cách hiểu không thống nhất trong xã hội, vì một số người sẽ hiểu rằng họ "được làm những gì pháp luật không cấm", và một số khác lại hiểu theo nghĩa "chỉ được làm những gì được cấp phép".

Mỗi khi có một vấn đề mới phát sinh, về khoa học quản lý, các nhà hoạch định chính sách sẽ áp dụng cơ chế sandbox (thử nghiệm có kiểm soát), cho phép một tổ chức, doanh nghiệp hoặc cá nhân thử nghiệm một mô hình, sản phẩm, dịch vụ hoặc phương thức hoạt động mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện nhất định, dưới sự giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.

Mục đích là tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo trong khi pháp luật hiện hành chưa có quy định đầy đủ hoặc chưa phù hợp với mô hình mới. Ví dụ, khi không muốn tụt hậu về lĩnh vực fintech, Việt Nam đã thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) từ 1/7/2025, theo Nghị định 94/2025. Đây là mốc pháp lý quan trọng: lần đầu tiên Việt Nam có khung pháp lý chính thức ở cấp nghị định để triển khai sandbox cho một số giải pháp công nghệ tài chính trong lĩnh vực ngân hàng.

Nếu thực sự homeschooling là một vấn đề mới cần nghiên cứu và kiểm chứng thận trọng, hoàn toàn có thể áp dụng cơ chế sandbox để không vội vàng gạt đi một thứ chưa được hiểu rõ hoặc hiểu hết.

Một học sinh Việt Nam học chương trình nước ngoài tại nhà, có giáo viên, học online theo chương trình được kiểm định chất lượng và nhận bằng tốt nghiệp đầy đủ thì có đáp ứng nghĩa vụ giáo dục bắt buộc tại Việt Nam hay không? Đây là trường hợp cần phân tích riêng, không thể đồng nhất với homeschooling tự phát.

Tôi tin rằng homeschooling có thể có những lợi ích nhất định, và phù hợp với một số học sinh cụ thể, trong một số hoàn cảnh cụ thể. Nếu là một mô hình vô nghĩa, nó đã không thể tồn tại trong giáo dục, hoặc được nghiên cứu nghiêm túc trong khoa học.

Do vậy, vấn đề homeschooling cần có thêm những nghiên cứu kỹ càng, những đánh giá cẩn trọng, toàn diện; và nhất là cần thêm những cuộc đối thoại cởi mở giữa các nhà làm chính sách giáo dục với cộng đồng phụ huynh, học sinh đang homeschooling.

Bùi Khánh Nguyên