Israel mất gì khi bị ông Trump cắt viện trợ quân sự

Tổng thống Donald Trump ngày 3/11 thông báo Mỹ sẽ chấm dứt khoản viện trợ quân sự thường niên trị giá gần 4 tỷ USD cho Israel. Tuyên bố này kết thúc thỏa thuận an ninh ký năm 2016, có hiệu lực sau đó hai năm và dự kiến hết hạn năm 2028.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu từng nhiều lần thảo luận về giảm dần phụ thuộc vào viện trợ trực tiếp từ Mỹ và chuyển dần sang lĩnh vực phát triển vũ khí, nhưng thông báo của ông Trump vẫn khiến nhiều quan chức tại Israel bất ngờ.

Động thái này cũng đặt ra hàng loạt câu hỏi về thẩm quyền phê duyệt của quốc hội Mỹ, cũng như tác động đến các thương vụ mua bán vũ khí được lên kế hoạch từ trước giữa Washington và Tel Aviv.

Tiêm kích F-35I Israel tham gia chiến dịch không kích Iran trong ảnh công bố ngày 15/3. Ảnh: IDF

Thỏa thuận ký năm 2016 về bản chất là bản ghi nhớ về viện trợ quân sự. Mỹ cam kết cung cấp 38 tỷ USD cho Israel, trong đó 33 tỷ USD thuộc chương trình tài trợ quân sự cho nước ngoài và 5 tỷ USD cho hệ thống phòng thủ tên lửa. Văn bản này mang tính chất cam kết, không có ràng buộc về pháp lý, mọi yêu cầu ngân sách đều phải được quốc hội Mỹ phê duyệt.

Bộ Quốc phòng Israel cho biết hai bên đã đàm phán về bản ghi nhớ mới từ tháng 6.

"Khung thỏa thuận mới được thiết kế nhằm củng cố ưu thế quân sự vượt trội của Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) thông qua mở rộng đầu tư chung vào nghiên cứu, phát triển và phối hợp sản xuất, làm sâu sắc thêm quan hệ và từng bước chuyển từ viện trợ sang quan hệ đối tác dựa trên tương hỗ hoàn toàn", cơ quan này cho hay.

Thủ tướng Netanyahu nhiều tháng trước đã cảnh báo rằng Israel có thể đối mặt tình trạng Mỹ cắt giảm viện trợ, cho rằng nguyên nhân là "Washington đã thay đổi, không phải do Tel Aviv".

Theo Politico, nhiều quan chức chính phủ Israel hoàn toàn ngạc nhiên trước thông báo cắt viện trợ của ông Trump. Văn phòng Thủ tướng Israel không gửi văn bản chính thức nào về vấn đề này, trong khi Bộ Tài chính Israel vẫn bất ngờ trước quyết định có hiệu lực ngay lập tức dù đã biết trước về ý định.

Tổ hợp Patriot khai hỏa chặn tên lửa Iran trong video công bố tháng 6/2025. Video: X/OsintTechnical

"Chúng tôi không lường trước được thông báo và cho rằng chắc chắn không phải ngày 3/11. Chúng tôi đang duy trì đối thoại với Mỹ và có thể khẳng định rằng Israel bị bất ngờ. Các hệ quả từ quyết định này đang được xem xét, dù ngay cả những quan chức chuyên trách cũng chưa biết về nó", một quan chức quốc phòng Israel nói.

Chưa rõ quốc hội Mỹ có đồng ý hủy bỏ thỏa thuận hay không, cũng như tác động từ quyết định đến các tập đoàn công nghiệp quốc phòng Mỹ đang bán vũ khí cho Israel. Tel Aviv đã tăng ngân sách quốc phòng, song chưa rõ họ sẽ bù đắp thế nào cho khoản viện trợ mà Washington chấm dứt từ cuối năm nay.

Tổ chức tư vấn có tên Nhóm Khủng hoảng Toàn cầu, có trụ sở tại Bỉ, hồi tháng 8 nhận định bản ghi nhớ hiện nay đối với Israel "không còn quan trọng về số tiền, mà đó là thước đo chiều sâu và tính bền vững trong cam kết ủng hộ của Mỹ".

"Chương trình tài trợ quân sự nước ngoài của Mỹ đã giúp Israel xây dựng sức mạnh quân sự mà không cần chi trả toàn bộ chi phí. Cắt khoản này sẽ tạo những gánh nặng thật sự, buộc Israel dùng ngân sách để chi trả cho những vũ khí thiết yếu từ Mỹ", đánh giá có đoạn.

Tuy nhiên, tổ chức này nhận định với GDP hàng năm vượt 700 tỷ USD và ngân sách quốc phòng hơn 40 tỷ USD, chính phủ Israel cũng khó có thể đưa ra lập luận thuyết phục rằng họ cần thêm 3,3 tỷ USD viện trợ mỗi năm để trang trải nhu cầu vũ khí.

Bệ phóng của tổ hợp THAAD được Mỹ chuyển tới Israel tháng 2/2019. Ảnh: US Army

Sau cuộc tấn công của Hamas hồi tháng 10/2023, tỷ trọng tiền viện trợ từ Mỹ trong tổng ngân sách quốc phòng Israel đã giảm xuống do nước này tự tăng nguồn tiền nội địa. Quân đội Israel còn nhận được các gói viện trợ khẩn cấp từ Mỹ để mua bổ sung bom đạn và các vũ khí khác.

Kể từ khi thành lập đất nước năm 1948, Israel đã nhận hơn 175 tỷ USD viện trợ và phụ thuộc rất nhiều vào vũ khí Mỹ. IDF đang vận hành nhiều loại máy bay do Mỹ chế tạo, trong đó có tiêm kích F-15, F-16, F-35 và trực thăng vũ trang AH-64 Apache.

Israel cũng ký hợp đồng mua nhiều loại phi cơ, trong đó có máy bay tiếp dầu KC-46A và trực thăng vận tải hạng nặng CH-53K. IDF cũng sử dụng rất nhiều vũ khí chính xác của Mỹ và nhận hỗ trợ đáng kể nhằm phát triển tổ hợp phòng không Iron Dome (Vòm Sắt).

"Chúng tôi mong muốn đóng góp giá trị ngược lại cho ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, thông qua tận dụng thành tựu phát triển vũ khí đúc kết từ kinh nghiệm với những cuộc xung đột liên miên trong khu vực", một quan chức cấp cao thuộc Bộ Quốc phòng Israel cho biết hồi tháng trước.

Tổ hợp phòng không Vòm sắt của Israel gần biên giới với Lebanon tháng 4/2023. Ảnh: Times of Israel

Dù vậy, cắt giảm khoản viện trợ quân sự hàng năm không đồng nghĩa Mỹ bỏ rơi Israel.

Ngoài hỗ trợ tài chính, Mỹ đã dành nhiều nguồn lực để trực tiếp bảo vệ Israel những năm qua, trong đó có đối phó tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran. Trong chiến dịch đối phó lực lượng Houthi tại Yemen, Mỹ cũng dành một phần lực lượng để thiết lập lưới phòng không và ngăn chặn các cuộc tập kích nhằm vào Israel.

Nỗ lực bảo vệ Israel đã khiến Mỹ tiêu hao lượng lớn tên lửa phòng không đắt tiền, góp phần đáng kể vào tình trạng thiếu hụt kho dự trữ mà nước này đang đối mặt.

"Mỹ đã đổ nguồn lực chưa từng có vào bảo vệ Israel. Những khoản tiền này lớn hơn nhiều so với con số khoảng 4 tỷ USD của gói viện trợ đang được thảo luận hiện nay", Howard Altman, biên tập viên của chuyên trang quân sự War Zone, cho hay.

Nguyễn Tiến (Theo War Zone, Reuters, AP)