Nuôi 1.000 đàn ong thảo dược trên núi Thất Sơn

Là con út trong gia đình thuần nông ở Bảy Núi, Thành lớn lên cùng những vụ mùa khô hạn, thu nhập chỉ đủ trang trải cuộc sống. Tốt nghiệp THPT, anh lên TP HCM, vừa học cao đẳng vừa làm thêm, sau đó liên thông đại học ngành Quản trị kinh doanh.

Có công việc ổn định sau khi ra trường, anh vẫn trăn trở về quê nhà, nơi người dân chật vật vì thiếu nước, làm nông nhưng khó tích lũy. Không bỏ hẳn công việc, anh tranh thủ cuối tuần và ngày nghỉ về quê tìm hướng khởi nghiệp.

Anh Thành bên tổ ong dú trồng trong vườn dược liệu ở Thất Sơn. Ảnh: An Phú

Ban đầu, Thành nuôi dúi nhưng gặp khó khăn về đầu ra, khiến mô hình thất bại. Năm 2017, anh chuyển sang tìm hiểu ong dú, loài ong không có ngòi đốt, thường sống trong hốc đá, bụi cây hoặc các hốc tự nhiên. Chúng có kích thước nhỏ hơn ong mật, không đòi hỏi nhiều diện tích và công chăm sóc nhưng sản lượng mật khá thấp, thường có vị chua.

Thành bắt đầu thuần dưỡng, lai tạo bằng cách ghép các đàn có đặc tính nổi trội như sinh sản nhiều, cho mật tốt và thích nghi với những điều kiện khí hậu khác nhau. Anh dành nhiều thời gian quan sát tập tính làm tổ, lấy phấn, sinh sản và tách đàn. Có người còn tưởng anh "bị khùng" khi thấy anh thường xuyên quanh quẩn bên tổ ong để quan sát, ghi chép.

Sau ba năm nghiên cứu, anh hoàn thiện thiết kế tổ ong ba tầng. Hai tầng dưới dành cho ong sinh sống, sinh sản; tầng trên dùng để trữ mật.

"Tổ ong như miếng bánh da lợn. Khi thu mật, chỉ cần rút tầng trữ mật ra mà không làm ảnh hưởng đến con non. Đàn ong cũng không bị stress", Thành nói.

Thay vì để ong lấy mật và phấn từ các loại cây ăn trái, anh trồng xen những cây dược liệu phổ biến ở Thất Sơn như xuyên tâm liên, cam thảo đất, rau dền gai. Anh kỳ vọng cách làm này giúp nâng cao giá trị sản phẩm.

Từ 10 đàn ban đầu, mô hình hiện có khoảng 1.000 đàn ong dú. Mỗi thùng cho 0,5-1 lít mật mỗi năm, giá bán khoảng 2,5 triệu đồng một lít.

Bên trong một tổ ong dú. Ảnh: An Phú

Để hạn chế mật bị chua, người nuôi phải chọn đúng thời điểm thu hoạch. Theo Thành, mật lấy vào mùa nắng thường ngọt hơn, trong khi mật mùa mưa dễ loãng và chua. Mật còn non hoặc lẫn nhiều phấn hoa cũng dễ lên men, ảnh hưởng chất lượng.

Song song phát triển mô hình, anh đăng ký đề tài khoa học về nuôi, khai thác mật ong dú trong vườn cây ăn trái, kết hợp trồng xen cây dược liệu tại vùng núi Tịnh Biên. Đề tài được Sở Khoa học và Công nghệ An Giang thông qua năm 2025.

Hiện Thành phối hợp với các chuyên gia tại một số trường đại học ở TP HCM và Cần Thơ nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) để giám sát, chăm sóc đàn ong trong vườn cây dược liệu và nhà nuôi khép kín.

Các thùng ong được tích hợp cảm biến đo nhiệt độ, độ ẩm và micro thu âm tần số cao. AI phân tích dữ liệu nhằm phát hiện dấu hiệu bất thường như thiếu thức ăn, bị thiên địch tấn công, vấn đề sức khỏe hoặc chuẩn bị chia đàn. Nhờ đó, người nuôi có thể chủ động kiểm tra, xử lý.

Đề tài còn phân tích các hợp chất có hoạt tính sinh học, đánh giá giá trị dược liệu của mật ong dú. UBND tỉnh An Giang đã phê duyệt và cấp kinh phí nghiên cứu khoảng 1,5 tỷ đồng.

Không giữ mô hình cho riêng mình, Thành đã nhân rộng cách nuôi ong dú đến hàng nghìn hộ ở miền Tây, miền Trung và miền Bắc. Tại phường Thới Sơn, mô hình được chọn triển khai trong chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, với tổng nguồn lực hơn 1,2 tỷ đồng.

Những tổ ong dú được thiết kế theo ba tầng, bố trí trong không gian không tốn nhiều diện tích. Ảnh: An Phú

Hơn 40 hộ tham gia được hỗ trợ 10 thùng ong giống ban đầu, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu đầu ra. Thành cho biết vui khi thấy cả những người lớn tuổi, hạn chế khả năng vận động cũng có thể nuôi ong, tạo thu nhập khoảng 30 triệu đồng mỗi năm.

Theo anh, mô hình không chỉ tạo sinh kế mà còn khuyến khích người dân bảo vệ đàn ong, duy trì nguồn hoa, trồng cây dược liệu và hạn chế sử dụng hóa chất không phù hợp. Hoạt động thụ phấn của ong cũng góp phần duy trì hệ sinh thái và hỗ trợ cây trồng phát triển.

Năm 2025, dự án giành giải nhất cuộc thi Khởi nghiệp tỉnh An Giang, Thành nhận giải thưởng Lương Định Của. Năm 2026, dự án tiếp tục đạt giải ba cuộc thi Khởi nghiệp thanh niên nông thôn do Trung ương Đoàn tổ chức.

Ông Phan Duy Bằng, Bí thư Tỉnh Đoàn An Giang, đánh giá mô hình thể hiện tinh thần khởi nghiệp sáng tạo, tận dụng lợi thế tự nhiên và tài nguyên bản địa vùng Bảy Núi. Việc kết hợp nuôi ong dú với trồng cây dược liệu phù hợp xu hướng nông nghiệp xanh, góp phần nâng cao giá trị nông sản và tạo sinh kế cho người dân.

Ngọc Tài