Khi bà Maricarmen Abascal, 87 tuổi, bị đuổi khỏi căn nhà đã thuê suốt 71 năm tại trung tâm Madrid, hàng trăm người đã tập trung bên ngoài để tìm cách ngăn cản. Cuối cùng, dưới áp lực của chủ nhà và sự hiện diện của cảnh sát, bà vẫn bị cưỡng chế đưa ra khỏi căn hộ và chuyển đến bệnh viện bằng cáng.
Vụ trục xuất bà Abascal đã châm ngòi cho làn sóng biểu tình trên toàn quốc phản đối cuộc khủng hoảng nhà ở tại Tây Ban Nha, vốn ngày càng trầm trọng từ sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008.
Sau một tuần đàm phán, công ty sở hữu tòa nhà đã đồng ý cho bà trở về, với hợp đồng thuê mới 8 năm và mức tăng tiền thuê được giới hạn. Nhưng bà Abascal đã qua đời tại bệnh viện hôm 7/10, trước khi kịp quay lại căn hộ đã gắn bó từ thời thơ ấu.
Trường hợp của bà Abascal là "giọt nước tràn ly", phản ánh nỗi bức xúc của người dân Tây Ban Nha về quyền được có một chỗ ở ổn định, vốn được quy định trong Hiến pháp nhưng lại ngày càng xa vời trên thực tế.
Bà Maricarmen đợi ở nhà trước khi cảnh sát tới cưỡng chế hôm 23/9. Ảnh: AP
Cuộc khủng hoảng nhà ở xã hội tại Tây Ban Nha
Điều 47 Hiến pháp Tây Ban Nha công nhận quyền được có nhà ở "đầy đủ và phù hợp" cho mọi người dân, đồng thời yêu cầu chính quyền tạo ra "những điều kiện cần thiết để bảo đảm quyền này được thực hiện".
Để cụ thể hóa điều khoản này, Tây Ban Nha ban hành các luật chuyên ngành như Luật về Quyền có Nhà ở và các sắc lệnh khẩn cấp liên quan đến giá thuê nhà. Mô hình nhà ở của Tây Ban Nha vốn ưu tiên sở hữu nhà thông qua các khoản vay thế chấp được hỗ trợ, ưu đãi thuế và chính sách tư nhân hóa có hệ thống đối với các dự án nhà ở được nhà nước tài trợ.
Chính sách này giúp nhiều hộ gia đình có thể mua nhà trong những thập niên trước khi bong bóng bất động sản hình thành, nhưng cũng khiến Tây Ban Nha có khu vực nhà ở xã hội cho thuê tương đối nhỏ, dù đây được coi là giải pháp đáp ứng nhu cầu về chỗ ở ngày càng lớn của người dân.
Việc nhà nước xây dựng các dự án nhà ở xã hội rồi bán lại cho tư nhân đã khiến loại hình bất động sản này chỉ chiếm 1,5-3,3% tổng số nhà ở tại Tây Ban Nha.
Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đưa vấn đề này trở thành tâm điểm tranh luận. Làn sóng trục xuất sau đó phơi bày những hạn chế của một hệ thống đã hướng nguồn đầu tư công vào khu vực nhà ở tư nhân, khiến các hộ gia đình mất nhà có rất ít lựa chọn về nhà ở xã hội.
Các phong trào đấu tranh vì quyền nhà ở đã đưa vấn đề này vào chương trình nghị sự chính trị, thúc đẩy các cải cách từ năm 2013 ở cả cấp khu vực và trung ương.
Hệ thống phân quyền
Ở Tây Ban Nha, quyền quản lý nhà ở phần lớn được phân cấp cho các vùng. 17 vùng tự trị của nước này, vốn có nghị viện và chính quyền riêng, chịu trách nhiệm xây dựng chính sách nhà ở của riêng mình.
Một số vùng đã tận dụng quyền tự chủ để ngăn các chủ bất động sản tự ý tăng giá thuê hay trục xuất người thuê nhà. Tuy nhiên, một số vùng lại chọn không can thiệp vào thị trường nhà ở. Những khác biệt này đã tạo ra các mô hình nhà ở khác nhau giữa các vùng của Tây Ban Nha.
Catalonia và Madrid minh chứng cho sự tương phản này. Madrid theo đuổi mô hình thiên về thị trường, trong khi chính quyền Catalonia áp dụng các quy định quản lý sâu rộng hơn về nhà ở.
Đạo luật Nhà ở năm 2023 cho phép các vùng thiết lập mức trần giá thuê nhà tại những khu vực được xác định là "căng thẳng", đồng thời tăng cường biện pháp bảo vệ người thuê nhà.
Tuy nhiên, các biện pháp tiếp theo gặp nhiều trở ngại về chính trị. Một sắc lệnh về nhà ở được chính phủ trung ương thông qua hồi tháng 3 đã bị quốc hội bác bỏ, trong khi một đề xuất được đưa ra hồi tháng 7 không nhận đủ sự ủng hộ tại quốc hội để được bỏ phiếu.
Vụ trục xuất bà Maricarmen một lần nữa đưa vấn đề nhà ở trở thành tâm điểm tranh luận, đồng thời thúc đẩy một thỏa thuận nhằm thông qua luật nhà ở mới. Ngân hàng Trung ương Tây Ban Nha ước tính nước này đang thiếu khoảng 750.000 căn nhà và con số này có thể lên tới một triệu căn vào năm 2028.
Người biểu tình dựng lều trại tại quảng trường Sol ở Madrid ngày 27/9 để yêu cầu chính phủ có biện pháp mạnh mẽ hơn bảo vệ người thuê nhà. Ảnh: AP
Tuy nhiên, Andrei Quintia Pastrana, nhà nghiên cứu tại Đại học Santiago de Compostela, nhận định kinh nghiệm của Tây Ban Nha cho thấy khó có thể tìm thấy giải pháp riêng lẻ nào hiệu quả cho vấn đề này.
"Những chuyển biến thực chất đòi hỏi nỗ lực bền bỉ trong thời gian dài", Pastrana nhận định.
Euronews hồi cuối tháng 8 đưa tin việc mua một căn hộ chung cư ở Madrid, Barcelona hay Malaga là điều bất khả thi đối với hầu hết những người dưới 40 tuổi ở Tây Ban Nha. Việc thuê nhà ở một mình cũng không khả thi hơn.
Chính phủ Tây Ban Nha cho biết 26% người thuê nhà tại nước này phải bỏ ra trung bình 40% thu nhập cho tiền thuê và các tiện ích, trong khi tỷ lệ này ở Liên minh châu Âu (EU) là 18%.
Do nguồn cung nhà ở khan hiếm và nhu cầu ngày càng lớn, giá mua nhà ở Tây Ban Nha đã tăng 14,7% trong năm qua và giá thuê tăng 10,9%, theo Ngân hàng Bankinter. Trong trường hợp của bà Maricarmen, chủ nhà từng tăng giá cho thuê tới 230% trong những năm qua.
Trường hợp của bà Maricarmen không phải vấn đề riêng của Tây Ban Nha. Giá thuê tăng, nguồn cung nhà ở xã hội hạn chế, hợp đồng thuê thiếu ổn định cùng sức ép từ du lịch và đầu tư đang khiến việc tìm nhà ở ngày càng khó khăn tại các nước như Hà Lan, Đức và Pháp.
Tuy nhiên, Pastrana cho rằng cuộc khủng hoảng nhà ở tại Tây Ban Nha là "nghiêm trọng và kéo dài", có thể dẫn đến tình trạng số người vô gia cư tăng, ngay cả khi Hiến pháp công nhận quyền có một nơi ở "xứng đáng và thích hợp".
"Các biện pháp khẩn cấp có thể giúp ngăn người yếu thế bị cưỡng chế rời khỏi nhà, nhưng chỉ là giải pháp tạm thời. Về lâu dài, quyền có nhà ở chỉ được bảo đảm thông qua việc từng bước tạo dựng các điều kiện để mọi người có thể tiếp cận nhà ở đầy đủ, an toàn và phù hợp với khả năng chi trả", chuyên gia này nói.
Thanh Tâm (Theo The Conversation, Euronews, Reuters)