Đây là bước đi tích cực và cầu thị, cho thấy việc tham vấn cộng đồng ngày càng cần thiết, khi các tỉnh thành trên cả nước chuyển mình mạnh mẽ với hàng loạt dự án hạ tầng, nơi mỗi người dân đều có thể là người trong cuộc.
Để việc hỏi ý dân thực sự có ý nghĩa, thời điểm và phương pháp thu thập ý kiến trở thành yếu tố sống còn. Nhiều đồ án quy hoạch vẫn theo cách tiếp cận truyền thống: xong phương án sơ bộ rồi mới phát phiếu thăm dò. Phiếu khảo sát giúp so sánh và thống kê dễ dàng, nhưng chất lượng dữ liệu phụ thuộc hoàn toàn vào cách hỏi và ai được hỏi.
Đầu tiên: Hỏi ai?
Dữ liệu khảo sát chỉ có giá trị khi thu thập đủ mẫu đại diện của các nhóm dân cư chịu tác động. Khảo sát vùng dự án giống như nếm một nồi súp: không cần nếm hết cả nồi, nhưng phải khuấy đều trước khi múc để lấy đủ các tầng nước và hương vị. Đó là nguyên lý của chọn mẫu đại diện, trong đó có phân tầng.
Một bảng khảo sát cần đủ thông tin nhân khẩu học để nhận diện các nhóm xã hội, như độ tuổi, giới tính, chủng tộc, nơi ở, nghề nghiệp, chủ hộ hay đi thuê... Nhờ đó, cơ quan nghiên cứu biết nhóm nào ở đâu có nguyện vọng gì - ví dụ người già muốn thêm công viên, người buôn bán nhỏ muốn duy trì sinh kế. Tuy nhiên, mục A của mẫu phiếu ở hai đồ án lại thiếu hầu hết thông tin này, làm giảm khả năng phân tích tính đại diện của dữ liệu.
Mẫu đại diện quan trọng hơn số lượng phiếu. Ngoài phát phiếu đại trà, có thể tiếp cận trực tiếp các nhóm còn thiếu để cân bằng mẫu. Thời nghiên cứu ở Singapore, không ít lần gõ cửa, gặp chủ nhà thuộc nhóm đã "đủ chỉ tiêu", tôi lại liếc vào trong tìm người khác hoặc khéo léo rút lui để tránh lệch mẫu thêm.
Quốc tế có nhiều bài học về lệch mẫu. Sau đại thảm họa Tohoku 2011, khảo sát và họp bàn tái thiết ban đầu nghiêng về tiếng nói đàn ông trung niên, khiến chính quyền sau đó phải đến trung tâm sơ tán để lấy thêm ý kiến từ phụ nữ, người già và trẻ em. Tại dự án mở rộng sân bay Heathrow, Anh, các kênh khảo sát như email, online và doanh nghiệp thiên về nhóm dễ tiếp cận, trong khi cư dân chịu tiếng ồn trực tiếp từ sân bay lại phản đối mạnh. Lệch mẫu góp phần dẫn đến kiện tụng và trì hoãn kéo dài. Dữ liệu không thể lên tiếng thay cho những người không được hỏi.
Tiếp theo: Khoảng bao nhiêu người là đủ?
Với một dự án tác động tới khoảng 100.000 dân, thì tầm 1.000 người được chọn theo phương pháp xác suất có thể cho sai số lấy mẫu khoảng ±3 điểm phần trăm ở mức tin cậy 95%, trong khi 10.000 phiếu online phát đại trà vẫn có thể kém giá trị nếu mẫu bị lệch ngay từ đầu. Trong phiếu đồ án Sông Hồng có ghi: "Các phiếu không ghi rõ lý do không đồng thuận hoặc không đồng ý sẽ được coi là không hợp lệ". Quy định này dễ bị bỏ sót khi đọc, và khiến ý kiến của những ai "ngại" viết, hay hạn chế khả năng diễn đạt bị loại, làm giảm tính đại diện của kết quả.
Cuối cùng: Thiết kế câu hỏi thế nào?
Cách đặt câu hỏi quyết định sống còn chất lượng dữ liệu. Câu hỏi phải rõ ràng, trung lập, tránh "dẫn dắt" hay gộp quá nhiều ý. Trong dự án phố đi bộ Broadway (New York), khi hỏi "muốn thêm không gian xanh?", tỷ lệ ủng hộ rất cao. Nhưng khi bổ sung điều kiện "dù phải giảm một làn xe", tỷ lệ ủng hộ giảm rõ rệt - cho thấy câu hỏi có thể thay đổi mạnh cách người dân lựa chọn khi đánh đổi được đặt rõ. Giả sử áp vào Hồ Gươm, nếu hỏi "ủng hộ mở rộng không gian công cộng", có lẽ nhiều người sẽ đồng ý. Nhưng nếu thêm vế sau "kể cả khi phải phá bỏ một số công trình có giá trị lịch sử", con số có thể thay đổi.
Thực tế cho thấy, ngay cả khi đã có phiếu khảo sát, cách đặt câu hỏi vẫn có thể tạo ra những điểm nghẽn đáng kể. Câu B1 đồ án Hồ Gươm đưa ra các lựa chọn hoàn toàn một chiều tích cực. Câu B2 gộp nhiều hạng mục đồ sộ thành một khối rồi buộc chọn Có/Không kiểu nhị nguyên, đẩy người dân vào thế khó: ủng hộ mở không gian nhưng phản đối công trình khối tích lớn thì tích vào đâu? Câu B3 hỏi về tác động với ba lựa chọn tách biệt "tốt - không tác động - không tốt", trong khi một đồ án luôn có cả tác động tích cực lẫn tiêu cực.
Quy hoạch không giống chọn bạn đời để chỉ gật hoặc lắc. Nó tựa như thiết kế nội thất, cho ta đủ cung bậc cảm xúc: thích không gian này, lăn tăn vật liệu kia, chê đồ đạc nọ. Bảng câu hỏi chuẩn cần tách biệt từng tầng bậc, có cả ô "chưa đủ thông tin", và đặt ra các câu hỏi thể hiện thực tế đánh đổi minh bạch: "Mở rộng quảng trường giúp tăng không gian sinh hoạt, giao lưu nhưng có thể làm thay đổi cá tính không gian Hồ Gươm, bạn có đồng ý?".
Nhưng nếu chỉ làm tốt ba câu hỏi trên, chúng ta mới có một khảo sát tốt. Một quy trình quy hoạch tốt còn cần đi xa hơn thế.
Đề cao đối thoại để khai mở vấn đề, tâm tư và ý tưởng, "Quy hoạch tham dự" (Participatory Planning) đã trở thành xu hướng đổi mới ở nhiều nước trong vài thập niên qua. Nhật Bản và Singapore - nơi tôi làm việc - rất mạnh trong cách tiếp cận này.
Các nhóm đại diện dân cư được mời tham gia xuyên suốt từ khâu lập, lấy ý kiến đến triển khai thông qua thảo luận nhóm (focus group) và workshop chung tay thiết kế (co-design). Đồng thuận sau đối thoại là trạng thái hoàn toàn khác với sự gật đầu khi chưa qua trao đổi, làm rõ.
Từng tham gia một số dự án chỉnh trang nhà ở xã hội (HDB) tại Singapore, tôi nhớ một dự án có phiếu khảo sát ban đầu đạt tỷ lệ ủng hộ rất cao. Nhưng khi thảo luận nhóm nhỏ với cư dân hưu trí, chúng tôi mới vỡ lẽ: họ gật đầu vì chưa hiểu hết những xáo trộn sắp diễn ra. Trong các workshop, chúng tôi còn dùng Lego để người dân tự tay "xếp hình" không gian mong muốn trong bầu không khí cởi mở. Các bộ dữ liệu nghiên cứu xã hội sau đó được kết hợp với dữ liệu cảm biến, camera AI, và sóng điện thoại để phân tích nhu cầu sử dụng không gian công cộng.
Với các đại dự án ở Việt Nam, để các kết quả khảo sát trở thành điểm tựa chính sách vững chắc, cần phương pháp khảo sát khoa học, cẩn trọng và minh bạch: chọn mẫu ra sao, những nhóm nào được hỏi, ai bị bỏ sót, và bảng câu hỏi được thiết kế thế nào để khoa học, dễ hiểu, dễ trả lời và có giá trị phân tích. Một quyết định chỉ thực sự lấy con người làm trung tâm khi những người chịu tác động xuất hiện đầy đủ và bình đẳng trong dữ liệu.
Kết quả khảo sát với tỷ lệ đồng thuận cao có thể cho ta lạc quan. Nhưng hiểu được con số đó đến từ đâu và bằng cách nào mới cho ta vững tin.
Tô Kiên