Có một thời, dưới mái nhà Việt, ba, bốn thế hệ cùng sống chung là hình ảnh không xa lạ. Ông bà, cha mẹ, con cháu quây quần, cùng làm việc, cùng ăn một mâm cơm và cùng chia sẻ những vui buồn của cuộc sống. "Tam đại đồng đường", thậm chí "tứ đại đồng đường" từng được xem là biểu tượng của sự sum vầy và một gia đình nề nếp.

Nhưng xã hội thay đổi, gia đình cũng thay đổi. Ngày nay, tôi thấy mô hình gia đình hạt nhân chỉ gồm cha mẹ và con cái ngày càng phổ biến. Nhiều cặp vợ chồng trẻ lựa chọn sống riêng, thậm chí một bộ phận người trẻ chọn cuộc sống độc thân, có không gian và tài chính độc lập với cha mẹ. Đó không đơn thuần là sự thay đổi về nơi ở hay số lượng thành viên dưới một mái nhà, mà phản ánh những chuyển động sâu sắc của nền kinh tế, thị trường lao động, lối sống và quan niệm về quyền riêng tư, hạnh phúc cá nhân.

Điều đáng bàn không phải là cấu trúc gia đình nào "đúng" hơn, mà là làm thế nào để một cấu trúc gia đình hiện đại vẫn giữ được những giá trị tốt đẹp vốn làm nên sức sống của gia đình Việt? Đọc các bài viết trên VnExpress viết về vấn đề áp lực của con cái khi sống chung, chăm sóc cha mẹ già, tôi xin chia sẻ quan điểm của mình về vấn đề này.

Sự chuyển dịch từ gia đình mở rộng sang gia đình hạt nhân trước hết gắn chặt với quá trình chuyển đổi của nền kinh tế. Nhìn lại nhiều năm về trước, sản lượng nông nghiệp là chủ đạo của nền kinh tế nước nhà. Đặc thù sản xuất nông nghiệp thời đó chủ yếu là lao động thủ công; nhiều thành viên trong gia đình cùng làm việc tại một địa điểm. Trong hoàn cảnh ấy, đại gia đình nhiều thế hệ không chỉ đáp ứng nhu cầu tổ chức đời sống mà còn có ý nghĩa thiết thực đối với tổ chức sản xuất.

Ngày nay, bức tranh toàn cảnh kinh tế đã khác. Cùng với công nghiệp hóa, đô thị hóa, sự phát triển của công nghệ và giao thương quốc tế, tỷ trọng lao động trong nông, lâm nghiệp và thủy sản đã giảm mạnh. Công việc không còn chỉ diễn ra bên thửa ruộng và cánh đồng ở làng quê. Người trẻ có thể làm việc tại cơ quan, doanh nghiệp xa quê hàng trăm km, thậm chí làm việc ở một quốc gia khác. Khi phương thức lao động thay đổi, nhu cầu về không gian sống, thời gian sinh hoạt và cách tổ chức gia đình cũng cần thích nghi theo.

>> U50 kiệt sức 'sáng đưa con đi học, chiều vào bệnh viện chăm bố mẹ già'

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều gia đình trẻ lựa chọn sống riêng là sự khác biệt ngày càng rõ giữa các thế hệ. Khác biệt ấy không chỉ nằm ở tuổi tác mà còn hiện diện trong cách nghĩ, lối sống, thói quen tiêu dùng, quan niệm nuôi dạy con cái, hiểu biết về công nghệ và các mối quan hệ xã hội. Trong khi ông bà, cha mẹ thường kể về những năm tháng chiến tranh, thời bao cấp, những ngày khó khăn đã đi qua. Với người trẻ, đó có thể là những câu chuyện xa xôi; với người lớn tuổi, đó lại là một phần ký ức không thể thay thế...

Những khác biệt ấy, nếu được chia sẻ bằng sự tôn trọng, có thể trở thành sự bổ sung giữa các thế hệ. Nhưng nếu ai cũng muốn người khác phải sống theo cách của mình, những va chạm nhỏ sẽ tích tụ thành mâu thuẫn lớn. Bởi vậy, đôi khi sống riêng không có nghĩa là xa cách. Ngược lại, một khoảng cách vừa đủ có thể giúp các thành viên giữ được sự tôn trọng, giảm những va chạm không đáng có.

Gia đình hạt nhân có nhiều ưu thế phù hợp với xã hội hiện đại. Quy mô nhỏ giúp các thành viên chủ động hơn trong việc tổ chức cuộc sống, dễ dàng di chuyển, thích ứng với công việc và những biến động của xã hội. Trong một gia đình trẻ, vợ chồng có điều kiện xây dựng kế hoạch riêng, cùng phát triển sự nghiệp, chia sẻ việc nhà và trách nhiệm nuôi dạy con.

Nhưng sự gọn nhẹ ấy cũng đi kèm những khoảng trống. Khi các thế hệ sống xa nhau, cơ hội gặp gỡ, trò chuyện và hỗ trợ lẫn nhau giảm đi. Những giá trị như gia phong, tập tục, truyền thống gia đình cũng bị ảnh hưởng. Khi cha mẹ già yếu, khoảng cách địa lý và áp lực công việc cũng khiến việc chăm sóc trực tiếp trở nên khó khăn hơn. Đáng chú ý, nước ta đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, nguy cơ cô đơn ở người già cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc. Một người có thể sống trong căn nhà đầy đủ tiện nghi nhưng vẫn cảm thấy trống vắng khi thiếu sự hiện diện và quan tâm của con cháu.

Gia đình hạt nhân đang trở thành xu thế, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc các giá trị truyền thống bị thay thế. Thực tế, tôi thấy nhiều gia đình trẻ đang tìm được cách thích nghi khá linh hoạt. Họ lựa chọn sống riêng để chủ động cuộc sống, nhưng vẫn thường xuyên đưa con về thăm ông bà. Họ sử dụng công nghệ để gọi video call trò chuyện hàng ngày để nối liền khoảng cách địa lý. Khi cha mẹ đau ốm, họ sắp xếp thời gian trở về hoặc giải pháp chăm sóc phù hợp với điều kiện thực tế.

Trong gia đình hạt nhân, người phụ nữ có thể phát triển sự nghiệp nhưng không vì thế mà thiếu trách nhiệm với gia đình. Người đàn ông có thể cùng vợ chăm con, làm việc nhà và coi đó là trách nhiệm bình đẳng, thay vì xem đó là "việc của đàn bà".

"Trẻ cậy cha, già cậy con" vẫn là một giá trị đẹp, nhưng chữ hiếu trong xã hội hôm nay cần được hiểu rộng hơn. Hiếu không nhất thiết đồng nghĩa với việc con cái phải sống chung hoặc từ bỏ cơ hội phát triển để ở bên cha mẹ. Hiếu còn là sự quan tâm, trách nhiệm, sẻ chia và hiện diện đúng lúc. Cha mẹ thương con cũng không muốn biến tình yêu thành sự ràng buộc. Bởi nhiều khi, thương con là chấp nhận để con có một mái ấm riêng, một công việc phù hợp và một cuộc sống mà con cảm thấy hạnh phúc.

Suy cho cùng, điều làm nên giá trị gia đình không nằm ở việc có bao nhiêu thế hệ cùng sống dưới một mái nhà, mà ở cách các thành viên đối xử với nhau. Mỗi mô hình đều có ưu điểm và giới hạn. Vì thế, điều xã hội hiện đại cần không phải là lựa chọn giữa "truyền thống" và "hiện đại", mà là tìm điểm cân bằng.

Nguyễn Xuân Vũ

  • 'Gồng gánh 40 triệu một tháng để nuôi bố mẹ già, con thơ'
  • Cha già từ chối chữa bệnh vì cuối đời sống nhờ vào con
  • Tôi để tiền vào viện dưỡng lão thay vì chờ con báo hiếu
  • Chuỗi ngày bào mòn khi không thể đưa cha già vào viện dưỡng lão
  • Bố mẹ chia đều thừa kế dù tôi là con trai duy nhất
  • Tôi không bỏ việc lương 60 triệu để ở nhà chăm mẹ già 80 tuổi