Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 25/9 cho biết nước này đã gửi đề xuất tới Mỹ nhằm chấm dứt xung đột và mở lại eo biển Hormuz trong vòng 7 ngày. Ông Araghchi thêm rằng Iran đang chờ phản hồi từ phía Mỹ về kế hoạch và khẳng định rằng Trung Quốc cũng ủng hộ đề xuất.
"Lộ trình 7 ngày sẽ bắt đầu ngay khi Mỹ chấp nhận tham gia. Quyết định lúc này nằm hoàn toàn ở phía Mỹ", ông Araghchi nói.
Động thái diễn ra trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ và Iran chưa có dấu hiệu kết thúc sau gần 7 tháng giao tranh. Trong khi đó, nước Mỹ sắp bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ có thể định hình lại cục diện giữa đảng Cộng hòa của Tổng thống Donald Trump với đảng Dân chủ tại lưỡng viện quốc hội.
"Đây là nước đi khôn ngoan", Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), trụ sở ở Bỉ, nói. "Iran biết đề xuất này hấp dẫn với Tổng thống Trump vì có thể chấm dứt một cuộc chiến không còn được lòng công chúng và kéo giá năng lượng xuống trước thềm bầu cử giữa kỳ".
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi phát biểu tại trụ sở Liên Hợp Quốc, New York, Mỹ ngày 25/9. Ảnh: AP
Kế hoạch 7 ngày kêu gọi chấm dứt mọi hành động thù địch tại Trung Đông, bao gồm cả ở Lebanon. Nội dung đề xuất còn yêu cầu giải phóng tài sản của Iran đang bị phong tỏa, với giá trị ước tính ít nhất 12 tỷ USD, dỡ bỏ lệnh trừng phạt ngành dầu mỏ Iran cùng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với nước này.
Theo ông Araghchi, các bước ban đầu sẽ cần 4-5 ngày để hoàn tất, eo biển Hormuz sau đó được mở cửa trở lại vào ngày thứ 6. Iran không chấp nhận sức ép hay đe dọa và đã sẵn sàng nếu Mỹ thực sự muốn mở lại tuyến hàng hải chiến lược này.
"Đến ngày thứ 7, Mỹ và Iran sẽ bắt đầu đàm phán để hướng tới một thỏa thuận cuối cùng về những vấn đề hai bên cần thống nhất", ông Araghchi nói. Ngoại trưởng Iran thêm rằng "sẽ tốt hơn" nếu các bên đạt thỏa thuận trước bầu cử giữa kỳ Mỹ vào tháng 11.
Gabriel Elizondo, cây viết của Al Jazeera, cho biết đề xuất của Iran được dựa trên bản ghi nhớ chung (MOU) mà nước này và Mỹ đạt được tại Pakistan hồi tháng 6, nhưng Tehran "đã rút ngắn nội dung và thay đổi trình tự".
MOU gồm 14 điểm, trong đó trình tự là các bên chấm dứt giao tranh, bắt đầu 60 ngày đàm phán hướng đến thỏa thuận cuối cùng, Mỹ dỡ phong tỏa hải quân còn Iran mở cửa Hormuz, sau đó mới đến các điều khoản về dỡ bỏ lệnh trừng phạt với Tehran.
Theo Elizondo, Iran hiện muốn đưa Hormuz lên trước chương trình hạt nhân và sẽ chỉ mở lại eo biển sau khi Mỹ thực hiện những bước giảm sức ép, thay vì cam kết khôi phục hoạt động hàng hải ngay từ đầu rồi mới thương lượng các vấn đề còn lại.
Urban Coningham, nhà nghiên cứu tại viện RUSI, Anh, nhận định Hormuz là "quân bài đặc biệt quan trọng" với Iran, trong bối cảnh nước này khó có khả năng nhận được khoản bồi thường chiến tranh.
"Do đó, giữ quyền kiểm soát Hormuz là cách duy nhất để họ có thể phục hồi kinh tế", ông Coningham nói. "Tôi không nghĩ họ sẽ nhượng bộ trong vấn đề này".
Eo biển Hormuz trong thời bình là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu từ vùng Vịnh ra thế giới. Iran đã phong tỏa khu vực từ khi chiến sự với Mỹ và Israel bùng phát ngày 28/2, khiến hoạt động xuất khẩu dầu của vùng Vịnh gần như tê liệt, tác động đến thị trường năng lượng thế giới.
Ông Coningham cho rằng Iran đã tính toán kỹ khi công khai đưa ra đề xuất tại trụ sở Liên Hợp Quốc. "Bằng cách thể hiện đây có thể là cơ hội duy nhất trước bầu cử giữa kỳ Mỹ, Iran đang gây sức ép lên ông Trump", ông Coningham nói.
Thách thức với Iran là Mỹ có cách tiếp cận khác. Trong bài phát biểu trước Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, Tổng thống Trump ngày 22/9 khẳng định cuộc bầu cử giữa kỳ không ảnh hưởng đến cách ông đưa ra quyết định về Iran.
"Điều duy nhất tác động được tôi là Iran sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân", Tổng thống Trump nói. Ông dự đoán các bên đạt một thỏa thuận sau cuộc bầu cử và dọa "tiêu diệt hoàn toàn Iran" nếu không được như ý.
"Tổng thống Trump sẵn sàng để tình trạng hiện tại kéo dài đến sau bầu cử giữa kỳ", theo chuyên gia Coningham. "Vấn đề vẫn nằm ở chỗ đề xuất của Iran chưa giải đáp được những câu hỏi liên quan đến chương trình hạt nhân".
WSJ ngày 25/9 dẫn lời các quan chức Mỹ giấu tên cho biết ông Trump đã bác bỏ đề xuất ngừng bắn, mở lại Hormuz trong 7 ngày của Iran. Tổng thống Mỹ cũng nói với các cố vấn rằng ông nhiều khả năng sẽ nối lại chiến dịch không kích Iran sau bầu cử giữa kỳ.
Theo Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran tại ICG, Iran cũng hiểu rõ rằng đề xuất này khả năng cao sẽ bị ông Trump bác bỏ.
"Đây là điều mà giới hoạch định chiến lược của Iran đã dự liệu. Iran muốn cho thấy họ đã sẵn sàng cho giải pháp ngoại giao, và Mỹ sẽ là bên phá hỏng nỗ lực đó nếu quyết định tấn công lần nữa", ông Azizi viết trên X.
Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Iran đưa ra đề xuất khi nước này và Mỹ tìm cách khởi động lại nỗ lực ngoại giao. Ông Araghchi ngày 22/9 đã gặp đặc phái viên Mỹ về Trung Đông Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể Tổng thống Trump, ở New York, với Qatar làm trung gian chuyển thông điệp. Cuộc gặp dài ba giờ, được mô tả là "hiệu quả" nhưng chưa tạo ra đột phá.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 23/9 nói Washington sẽ tận dụng mọi cơ hội nếu có để trao đổi ý tưởng và thông điệp. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Ismaeil Baghaei cho biết hai bên có thể tiếp tục gặp nhau qua trung gian trong những ngày tới.
Tuy nhiên, việc hai bên duy trì kênh liên lạc chưa đồng nghĩa với thu hẹp được khác biệt. Burcu Ozcelik, nghiên cứu viên cấp cao về an ninh Trung Đông, cho rằng Mỹ khó trở lại với MOU khi vẫn tin rằng phong tỏa hải quân và các biện pháp trừng phạt Iran đang phát huy tác dụng.
"Mỹ dường như muốn chờ cho đến khi Iran đưa ra những nhượng bộ có ý nghĩa, nhưng Tehran vẫn tỏ ra cứng rắn", bà Ozcelik nói.
Như Tâm (Theo Al Jazeera, AP, Reuters)