Dự án bảo tồn, tôn tạo di tích khu căn cứ khởi nghĩa Ba Đình ở xã Ba Đình, được UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt năm 2022, khởi công năm 2025 với tổng mức đầu tư hơn 95 tỷ đồng đã cơ bản hoàn thiện.
Trên diện tích khoảng 1,6 ha, di tích gồm nhiều hạng mục như đền thờ các thủ lĩnh và nghĩa quân Ba Đình, tả vu, hữu vu, phù điêu, nghi môn, hào lũy...
Khởi nghĩa Ba Đình do Đinh Công Tráng, Phạm Bành, Trần Xuân Soạn... và nhiều sĩ phu yêu nước tại Thanh Hoá khởi xướng nhằm hưởng ứng Chiếu Cần vương do vua Hàm Nghi kêu gọi năm 1885.
Ở vị trí trung tâm khu di tích là đền thờ các thủ lĩnh và nghĩa quân Ba Đình với 7 gian thông nhau, có hành lang ba bên, gồm 6 hàng cột, hình thức kiến trúc chồng diêm hai tầng 8 mái. Vật liệu thi công chính là gỗ lim và đá xanh.
Theo tư liệu lịch sử, Ba Đình những năm cuối thế kỷ 19 nằm trên ba làng Mậu Thịnh, Thượng Thọ và Mỹ Khê, thuộc huyện Nga Sơn cũ. Những ngôi làng này nằm giữa vùng đồng chiêm trũng, được bao bọc bởi sông Hoạt và sông Chính Đại. Địa hình sông nước, hệ thống lũy tre và vị trí các làng tương đối gần nhau tạo điều kiện xây dựng căn cứ phòng thủ liên hoàn.
Ba đồn chính tương ứng với ba làng. Đồn Thượng ở Thượng Thọ do Nguyễn Viết Toại chỉ huy; đồn Trung tại Mậu Thịnh do Đinh Công Tráng phụ trách; đồn Hạ ở Mỹ Khê do Phạm Bành và Nguyễn Khế đảm nhiệm. Các vị trí được nối bằng giao thông hào, giúp lực lượng bên trong cơ động và hỗ trợ lẫn nhau.
Kết cấu gỗ lim chạm khắc hình rồng và hoa văn tinh xảo ở ngoài hiên đền thờ nghĩa quân Ba Đình. Hệ thống cửa chính khu đền cũng làm từ gỗ lim, chạm khắc hoa văn rồng, hoa sen, hoa cúc...
Hai ngôi nhà tả vu, hữu vu ở căn cứ khởi nghĩa Ba Đình dành làm nơi đón tiếp du khách, bày lễ vật khi tham quan, thắp hương...
Tượng rồng bằng đá xanh nguyên khối đặt ở bậc thềm đền thờ thủ lĩnh và nghĩa quân Ba Đình.
Cây cầu dẫn vào trung tâm khu đền thờ nghĩa quân Ba Đình, hai bên là mô phỏng cọc tre, rọ rơm trộn bùn tạo thành hào luỹ.
Theo tư liệu lịch sử, để lập căn cứ Ba Đình, nghĩa quân huy động mỗi làng đóng góp 30 chiếc rọ lớn, 100 cây tre tươi còn nguyên ngọn và 10 gánh rơm. Tre được dùng làm hàng rào, rọ tre chứa đất, bùn và rơm rạ để gia cố thành. Có thời điểm người dân chỉ trong một đêm đã đắp hơn một km tường đất để hoàn thiện công sự.
Căn cứ được bố trí thành nhiều lớp. Vòng ngoài là lũy tre và các chốt gác, tiếp đến là hào nước sâu khoảng 3-4 m, các bãi chông và thành đất dày 8-10 m. Trên mặt thành, những rọ tre chứa đất, bùn trộn rơm rạ được xếp thành từng lớp, vừa gia cố công sự vừa tạo vị trí che chắn và chiến đấu.
Khẩu súng thần công bằng gang đặt trên bệ đá mô phỏng hiện vật dùng trong chiến đấu của nghĩa binh Ba Đình.
Tư liệu lịch sử chép, trước sự lớn mạnh của nghĩa quân Ba Đình, ngày 18/12/1886, quân Pháp mở cuộc tiến công Ba Đình từ hai hướng do trung tá Metzinger và Dodds chỉ huy, kết hợp bộ binh với pháo binh. Nghĩa quân chống trả quyết liệt, buộc đối phương chuyển sang bao vây và tăng cường lực lượng. Đầu tháng 1/1887, đại tá Brissaud được điều tới chỉ huy chiến dịch, khoảng 2.500 quân cùng pháo binh được huy động. Từ ngày 6/1, các mũi tiến công liên tục áp sát, pháo binh và thuốc nổ từng bước phá hệ thống phòng thủ.
Đến ngày 20/1, sau hơn một tháng bị bao vây, căn cứ ngày càng bị cô lập, khả năng tiếp tế hạn chế, nghĩa quân quyết định rút khỏi Ba Đình để bảo toàn lực lượng. Sau đó, một bộ phận do Đinh Công Tráng chỉ huy rút về Mã Cao tiếp tục chiến đấu, song căn cứ này cũng bị đánh phá.
Lê Hoàng