Trường Dục Thanh được xây dựng năm 1907, trên khu đất của gia đình nhà yêu nước Nguyễn Thông (1827-1884).

Thời bấy giờ, hai ông Nguyễn Trọng Lội, Nguyễn Quý Anh (con trai cụ Nguyễn Thông) thường tiếp xúc với các nhân sĩ yêu nước theo phong trào Duy Tân. Trong những lần trò chuyện, được cụ Phan Chu Trinh gợi ý, hai ông vận động mở trường cho con em Phan Thiết học tập.

Dục Thanh có nghĩa là giáo dục thanh thiếu niên. Phương pháp tổ chức, nội dung giảng dạy dựa theo mô hình Đông Kinh Nghĩa Thục ở Hà Nội và có cải biến phù hợp với thực tế ở Bình Thuận để tránh bị thực dân Pháp đàn áp.

Chị Nguyễn Thị Thu Nga, cán bộ thuyết minh với đoàn khách TP HCM về lịch sử của trường. Khách đến đây được trải nghiệm làm học sinh ngồi trong ngôi trường mà thầy giáo Nguyễn Tất Thành từng dạy học.

Thầy giáo Nguyễn Tất Thành đến Phan Thiết dạy học ở Dục Thanh từ tháng 9/1910 đến tháng 2/1911. Theo sự phân công của nhà trường, thầy Thành dạy thể dục là chính và dạy thay các thầy khác, trợ giảng ba môn Quốc ngữ, Hán văn và Pháp văn.

Học sinh của trường lúc đông nhất khoảng 60 người, trong đó có 4 nữ. Cả trường chia làm bốn lớp: Tư, Ba, Nhì, Nhất. Vào ngày nghỉ, thầy Thành thường đưa học trò đi thăm thắng cảnh quanh thị xã, tìm hiểu cuộc sống của ngư dân, kể chuyện các anh hùng dân tộc...

Ngọa Du Sào, ngôi nhà ba gian nằm phía sau trường, được nhà yêu nước Nguyễn Thông xây dựng từ năm 1880, dùng để đọc sách, ngâm thơ và tiếp xúc các nhân sĩ yêu nước.

Sau khi cụ mất, các con của cụ tiếp tục sử dụng. Theo tài liệu lịch sử, đây cũng là nơi thầy giáo Thành thường lui tới đọc sách, làm thơ, bình luận thơ văn, trao đổi thời cuộc với các thầy giáo trong trường.

Cửa chính Ngọa Du Sào, từ ngoài sân nhìn vào, du khách thấy bộ bàn ghế gỗ đặt giữa nhà. Thầy giáo Nguyễn Tất Thành từng ngồi ở đây đọc sách, nghiên cứu văn thơ, rèn thêm tiếng Pháp...

Cây khế này do cụ bà Nguyễn Thông trồng cuối thế kỷ 19. Trong thời gian dạy học ở Dục Thanh, thầy giáo Nguyễn Tất Thành thường tưới nước, chăm sóc. Gốc khế đã già cỗi theo thời gian, nhờ các nhân viên di tích chăm sóc cẩn thận, cây vẫn tiếp tục ra hoa, kết trái.

Trường Dục Thanh nằm bên bờ sông Cà Ty. Trường được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1986, hiện do Bảo tàng Hồ Chí Minh Bình Thuận (nay là tỉnh Lâm Đồng) quản lý.

Tư Huynh