Trong căn nhà ở thôn Tiên Lăng, xã Cẩm Vân, ông Nguyễn Hồng Hà nâng niu những tờ giấy đã ngả màu. Trên đó, các nét bút chì, bút mực đan thành hình cánh rừng, con suối, điểm cao, đường hành quân, hầm hào và vị trí đóng quân.
Không có thiết bị đo đạc hay bản đồ quân sự để đối chiếu, ông dựng lại chiến trường Thượng Lào bằng ký ức của người lính từng đi qua nơi này hơn 60 năm trước. Mỗi ký hiệu trên giấy gắn với một trận đánh, một đơn vị hoặc những đồng đội đã nằm lại.
Ông Hà nhập ngũ mùa xuân năm 1965, khi 19 tuổi. Sau khoảng một tháng huấn luyện, ông được biên chế vào Tiểu đoàn 923, Trung đoàn 766, làm nhiệm vụ quốc tế tại Thượng Lào. Trận đánh đầu tiên diễn ra vào tháng 5 cùng năm. Giữa bom đạn, những người lính đào công sự quanh một gốc cây lớn, vừa làm nơi ẩn nấp, vừa làm điểm tựa chiến đấu. Ông Hà khi ấy phụ trách vận chuyển đạn dược, bảo đảm hỏa lực cho các mũi tiến công.
Hai tháng sau, đơn vị rơi vào một trận phục kích ở khu vực đồi dốc. Tiểu đội trưởng rồi trung đội trưởng lần lượt hy sinh. Lương thực cạn, những người còn sống phải uống nước đọng trong hố bom và nhịn đói nhiều ngày. "Có đồng đội hy sinh ngay tại trận địa nhưng chúng tôi không thể đưa ra ngoài vì bom đạn vẫn dội xuống. Tôi cũng từng bị đất đá vùi dưới hầm", ông kể.
Trong ba năm đầu ở chiến trường, ông Hà tham gia bảy trận đánh lớn tại Pa Thí, Nà Khằng, Tháp Sưa, Sầm Nưa... Ám ảnh nhất với ông là trận đánh ở sân bay Nà Khằng, khi 35 trong số 45 chiến sĩ của đại đội hy sinh.
Ông Hà bên tấm bản đồ được vẽ từ ký ức. Ảnh: Lam Sơn
Tấm bản đồ giữ lời hẹn
Trước một trận đánh năm 1966, những người lính ngồi bên nhau trong bữa cơm vội giữa núi rừng. Họ kể về quê nhà, cha mẹ và những dự định sau ngày hòa bình. Biết lần xuất kích phía trước có thể là chuyến đi cuối cùng, cả nhóm hẹn ai sống sót sẽ tìm những người ngã xuống.
Sau một trận đánh, đơn vị bắt được một lính đối phương. Người này khai rằng 35 chiến sĩ Việt Nam được chôn trong hai hố bom gần trận địa. Ông Hà ghi nhớ vị trí cùng đặc điểm địa hình xung quanh, coi đó là một manh mối để sau này tìm đồng đội.
Năm 1975, ông phục viên, trở về quê. Trước đó hai năm, ông kết hôn với bà Phạm Thị Lý, nữ thanh niên xung phong cùng xã. Hai người sau này có bốn con. Cuộc sống gia đình dần ổn định, nhưng những khuôn mặt và vị trí đồng đội hy sinh vẫn trở lại trong trí nhớ ông. Khoảng năm 2003, khi lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thu thập thông tin từ các cựu binh, ông bắt đầu vẽ lại chiến trường.
Suốt nhiều tháng, ông ngồi trước những tờ giấy trắng, lần theo trí nhớ để phác họa khu vực rộng khoảng 50 km2. Quả đồi nào nằm cạnh con suối, đường hành quân chạy theo hướng nào, trận địa cách điểm cao bao xa, nơi đồng đội hy sinh có đặc điểm gì... đều được ông cố gắng thể hiện. "Tôi nhớ đến đâu vẽ đến đó, cố phục dựng trận địa chi tiết nhất có thể", ông nói.
Các thông tin ông cung cấp được Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa đối chiếu với hồ sơ lưu trữ, lời kể của những cựu binh khác và đặc điểm thực địa trước khi tổ chức tìm kiếm trên đất Lào. Cuối năm 2003, lực lượng quy tập tìm thấy hàng chục hài cốt liệt sĩ, đưa về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hàm Rồng. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa cử xe đón ông Hà xuống dự lễ truy điệu.
Nhìn những tiểu sành phủ cờ Tổ quốc, ông hiểu rằng các nét vẽ từ trí nhớ của mình đã góp phần đưa đồng đội trở về sau hàng chục năm. "Đó là khoảnh khắc rất đặc biệt. Những người nằm lại giữa rừng cuối cùng cũng được trở về quê hương", ông kể.
Qua nhiều đợt tìm kiếm, từ những manh mối ông Hà cung cấp kết hợp với hồ sơ và các nguồn thông tin khác, lực lượng quy tập đã tìm thấy 165 hài cốt liệt sĩ.
Hơn 60 năm trôi qua song ký ức chiến trường vẫn được ông Hà nhớ từng chi tiết và tỉ mỉ vẽ lại trên giấy. Ảnh: Lam Sơn
Người anh vẫn nằm lại chiến trường
Giữa những đồng đội chưa trở về có anh ruột của ông Hà - liệt sĩ Nguyễn Văn Đạo. Năm 1965, hai anh em gặp nhau tại Thượng Lào, khi ông Đạo công tác ở đơn vị 932. Họ cùng chiến đấu trên một mặt trận nhưng ít có dịp ở gần nhau.
Trong một trận đánh, ông Hà bị mảnh đạn làm toác ngón tay, viên đạn khác găm vào vùng bụng. Khi trận địa còn chìm trong khói lửa, ông Đạo cùng đồng đội đến tiếp viện, đưa em trai ra ngoài. Nằm trên cáng, ông Hà hỏi: "Em bị nặng thế này có chết không anh?". Người anh trấn an: "Yên tâm, đưa về Bệnh viện 951 là không sao".
Ông Hà được cấp cứu kịp thời và qua khỏi. Nhưng khi vết thương chưa lành, ông nhận tin anh trai đã hy sinh trong một trận đánh khác.
Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ông vẫn chưa tìm được hài cốt của anh. Những tấm bản đồ vì thế tiếp tục được cất giữ, bổ sung mỗi khi một chi tiết của chiến trường chợt trở về trong trí nhớ. "Đồng đội đã dần trở về. Tôi chỉ mong một ngày nào đó anh trai cũng được về với đất mẹ", ông nói.
Ông Nguyễn Văn Hiệp, Chủ tịch UBND xã Cẩm Vân, đánh giá lời kể và sơ đồ của những nhân chứng từng trực tiếp chiến đấu như ông Hà là nguồn thông tin quý, giúp lực lượng tìm kiếm thu hẹp địa bàn và xác định các vị trí có khả năng chôn cất liệt sĩ.
Thông tin từ các cựu binh càng có ý nghĩa khi cả nước đang triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, bắt đầu từ tháng 3/2026 và hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.
Lê Hoàng