"Người nhà với nhau, viết giấy làm gì?". Tôi nghĩ rất nhiều người từng nghe, thậm chí từng nói câu này. Anh em ruột vay nhau 100 triệu đồng. Dì cho cháu mượn 250 triệu đồng làm ăn. Cha mẹ đưa tiền cho con mua nhà. Chị gái rút hết tiền tiết kiệm cho em trai xoay vốn. Một người bạn thân trong nhà hỏi mượn vài trăm triệu để "đảo qua mấy tháng".
Rất ít người ngồi xuống và nói: "Được, chúng ta viết giấy vay nhé". Bởi chỉ một câu như vậy cũng có thể khiến người đối diện chạnh lòng: Đến người nhà mà cũng không tin nhau à?
Thế là tiền được chuyển đi, hoặc một túi tiền mặt được trao tận tay. Không biên nhận. Mọi thứ được gửi gắm vào một thứ nghe rất đẹp: tình thân. Cho đến ngày một người cần tiền. "Bao giờ em trả?" "Em đang khó khăn", "Nhưng chị cũng cần", "Chị không thông cảm cho em được à?".
Từ đó, câu chuyện không còn là chuyện vay tiền nữa. Nó trở thành chuyện ai sống có tình hơn ai. Và khi hai người thân đưa nhau ra tòa, điều đau nhất đôi khi không phải mất tiền. Mà là họ đã đi một quãng rất dài từ câu "chị em mình với nhau" đến câu "đề nghị tòa giải quyết".
Một vụ án được phản ánh gần đây về người dì kiện cháu đòi 240 triệu đồng là lời nhắc nhở rất rõ về khoảng cách ấy. Người dì cho cháu vay tiền làm vốn nhưng hai bên không lập giấy vay. Khi tranh chấp phát sinh, chứng cứ quan trọng mà người dì có là một đoạn ghi âm cuộc gọi.
Tuy nhiên, kết quả giám định sau đó không đủ cơ sở xác định người nói trong bản ghi âm, và ở cấp phúc thẩm yêu cầu khởi kiện không được chấp nhận. Nhìn từ ngoài vào, đây là một vụ kiện đòi nợ. Nhìn sâu hơn, đây là câu chuyện về cái giá của việc dùng tình cảm để thay thế cho sự rõ ràng.
Có một nghịch lý, chúng ta thường cẩn thận với người ngoài nhưng lại dễ dãi với người thân. Nếu em ruột hỏi vay 300 triệu, có khi chỉ cần một câu: "Bao giờ cần?".
Và thế là chuyển. Bởi mình biết nhau từ nhỏ. Bởi từng ăn chung một mâm cơm. Bởi ngày xưa lúc mình khó khăn, người ấy cũng từng giúp mình. Bởi mình nghĩ: người nhà thì làm sao nỡ lừa nhau. Tôi hiểu tâm lý đó.
Nhưng niềm tin không loại bỏ nhu cầu về chứng cứ. Ngược lại, khi số tiền đủ lớn, càng tin nhau càng nên thống nhất với nhau thật rõ.
Bởi không ai có thể biết trước ba tháng sau người vay sẽ gặp chuyện gì, sáu tháng sau người cho vay sẽ cần tiền vào việc gì, hay một năm sau hai bên còn nhớ giống nhau về cuộc nói chuyện hôm nay hay không. Có khi chẳng ai cố tình gian dối. Chỉ là mỗi người nhớ một kiểu.
Bộ luật Dân sự 2015 quy định về hợp đồng vay tài sản, nghĩa vụ trả nợ của bên vay và những vấn đề liên quan đến lãi suất, thời hạn trả nợ.
Nhưng khi hai bên tranh chấp, câu hỏi đầu tiên vẫn là: Có chứng minh được quan hệ vay và các thỏa thuận liên quan hay không?
Đó là lý do tôi rất thích một cách nói đơn giản: Tiền bạc nên có trí nhớ bằng văn bản. Đừng bắt hai con người phải nhớ chính xác một giao dịch cách đây vài năm. Hãy để một tờ giấy nhớ thay.
Vũ Thị Minh Huyền