Lỗi xuất hiện không ít. Đến nỗi, Emmanuelle Hénin - giáo sư Văn học tại Đại học Sorbonne - phải thốt lên: "Những tấm biển đầy lỗi chính tả là lời nhắc rằng bạo lực có thể nảy sinh từ sự mù chữ, sự bất lực trong việc diễn tả nỗi đau khổ...". Một người khác viết: "Cần lắng nghe những yêu cầu chính đáng của học sinh, đặc biệt là mong muốn được giáo dục tử tế, bởi còn rất nhiều lỗi chính tả và lỗi chia động từ".
Trên một biểu ngữ đơn giản "Manque de proffesseurs" (Thiếu giáo viên), bọn trẻ viết thừa một chữ f trong "proffesseurs". Khẩu hiệu "On n’est pas mal éduquer" (Chúng tôi không phải là những người thiếu giáo dục) sai ngay ở cách dùng động từ "giáo dục" (éduquer thay vì éduqués). Còn "On n’est juste pas écouter" (Đơn giản là chúng tôi không được lắng nghe) lại dùng écouter (lắng nghe) thay cho écoutés (được lắng nghe - số nhiều).
Cô con gái lớp 7 của tôi bật cười: những người đòi được lắng nghe lại viết sai chữ "được lắng nghe".
Tôi không lấy làm lạ, sau nhiều năm "chịu đựng" tình trạng này ở các sinh viên khối kỹ thuật - hệ quả của thời phổ thông không được rèn luyện đến nơi đến chốn. Nhiều em không chỉ sai chính tả, ngữ pháp mà còn diễn đạt lủng củng cả khi thuyết trình và viết báo cáo.
Một vài lỗi chính tả và năng lực ngôn ngữ hạn chế của một nhóm học sinh không đủ để đánh giá cả nền giáo dục. Nhưng là một phụ huynh, cũng là người giảng dạy lâu năm ở Pháp, tôi không thể không thừa nhận kết quả khảo sát của các tổ chức uy tín.
Theo PISA, điểm số của học sinh 15 tuổi ở Pháp giảm từ khoảng 505 điểm đầu những năm 2000 xuống còn khoảng 470 điểm năm 2022, và tiếp tục tụt trong kỳ gần đây, kéo thứ hạng của nước này xuống vị trí khoảng 27. TIMSS (Chương trình Nghiên cứu Xu hướng Toán học và Khoa học Quốc tế của học sinh) cho thấy chỉ khoảng 5% học sinh tiểu học Pháp đạt mức nâng cao trong khảo sát - thấp hơn nhiều nước châu Âu. Các đánh giá CEDRE của Bộ Giáo dục Pháp cũng xác nhận trong 30 năm qua, điểm trung bình kỹ năng nền tảng (tính toán, ngữ pháp...) đều đi xuống. Số lỗi chính tả trung bình của một học sinh tăng khoảng 70% so với cuối thế kỷ trước.
Các chuyên gia của Trung tâm Quốc gia về nghiên cứu các hệ thống học đường (CNESCO) và Cơ quan Chiến lược (France Stratégie) chỉ ra ba nguyên nhân chính cho tình trạng suy giảm chất lượng học sinh.
Thứ nhất, giáo dục tập trung tranh cãi về cách tiếp cận thay vì tập trung vào rèn luyện kỹ năng thực hành cốt lõi, khiến chương trình giảng dạy và phương pháp sư phạm thay đổi liên tục. Thứ hai, tình trạng thiếu hụt giáo viên thay thế, khiến số tiết học bị bỏ trống ở trường công lập tăng lên. Thứ ba, kỷ luật học đường suy giảm và sự bùng nổ của thiết bị công nghệ làm ảnh hưởng đến khả năng tập trung của học sinh.
Những khẩu hiệu sai chính tả không chỉ là chuyện cười ra nước mắt. Chúng là mặt trái chân thực của cuộc biểu tình.
Mặt trái còn nằm ở chỗ: biểu tình, dù xuất phát từ thực tế thiếu giáo viên thay thế và cơ sở xuống cấp, lại che lấp một nghịch lý lớn. Chính phủ Pháp không "keo kiệt" với giáo dục. Năm 2024-2025, tổng chi tiêu nội địa cho giáo dục tiến sát 200 tỷ euro (tăng gần 90% so với thập niên 2000), tương đương 6,7-6,8% GDP (con số được duy trì ổn định suốt nhiều năm qua). Chi tiêu trung bình trên đầu học sinh khoảng 11.000 euro. Riêng bậc trung học phổ thông - nơi học sinh đang biểu tình - Pháp chi nhiều hơn mức trung bình OECD 24-28%.
Ngân sách công đã đổ vào, nhưng tiền đi đâu?
Theo Báo cáo Ngân sách hàng năm của Chính phủ Pháp, 20 đến 25 tỷ euro mỗi năm được dùng để đóng góp vào các quỹ hưu trí dành cho giáo viên, và 50 đến 55 tỷ dành cho tiền lương và vận hành trường học. Phần ngân sách khác bị phân tán: tiểu học và trung học cơ sở nhận ít hơn trung bình OECD, trong khi trung học phổ thông được ưu ái. Chi phí hành chính, các cuộc cải cách phương pháp liên tục thay đổi mà không bám sát kỹ năng cơ bản, cùng gần 10% giờ học bị mất vì giáo viên vắng không được thay thế, khiến tiền bạc không chuyển thành thời gian học thực tế trên lớp.
Tiền không thiếu. Cái thiếu là hiệu quả sử dụng tiền; kỷ luật học đường; kỹ năng cốt lõi; khả năng giữ chân giáo viên giỏi, và kiểm soát thời gian học sinh bị phân tán bởi màn hình.
Khi học sinh xuống đường với những tấm biển viết sai, họ vô tình trở thành minh chứng sống động cho sự thất bại của chính hệ thống mà họ đang đòi hỏi thêm tiền. Không phải vì học sinh lười hay ngỗ ngược, mà vì chuẩn mực đã bị hạ thấp đến mức lỗi cơ bản trở thành bình thường. Và nếu xã hội chấp nhận "tiền đã chi nhiều rồi" đồng nghĩa với "vấn đề đã được giải quyết", thì nghịch lý sẽ còn kéo dài: ngân sách tăng, điểm số giảm, sai chính tả ngày càng nhiều, và tiếng nói đòi được lắng nghe ngày càng khó nghe hơn.
Tiền là một vấn đề, nhưng vấn đề không chỉ là thiếu tiền. Vấn đề còn là tiền đã đi đâu, và vì sao nó không đủ sức biến một thế hệ học sinh thành những người biết viết đúng, nghĩ mạch lạc và đòi hỏi một cách có trách nhiệm.
Câu chuyện của Pháp cũng là lời nhắc cho bất kỳ hệ thống giáo dục nào đang nghĩ rằng "tăng ngân sách là xong".
Võ Nhật Vinh