Hướng tới kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm 2027 - thời điểm lứa học sinh sinh năm 2012 tăng vọt về số lượng bước vào cấp ba - dự thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc rút gọn kỳ thi chỉ còn hai môn Toán và Ngữ văn đã tạo ra nhiều tranh luận sôi nổi trên khắp các phương tiện truyền thông và diễn đàn giáo dục.

Một bên ủng hộ vì mong muốn giảm tải áp lực thi cử và tạo sự bình đẳng cho học sinh ở các vùng không có nhiều điều kiện học tiếng Anh.

Nhưng ở chiều ngược lại, một bộ phận phụ huynh và học sinh bày tỏ lo ngại vì cho rằng việc gạt bỏ môn tiếng Anh sẽ triệt tiêu động lực học tập, đặc biệt tiếng Anh là môn rất quan trọng cho việc hội nhập và phát triển.

Giảm áp lực thi cử là mục tiêu nhân văn, nhưng công bằng không có nghĩa là "cào bằng" cơ học.

Điểm số tiếng Anh cũng có thể là thành quả của quá trình đầu tư nghiêm túc và nỗ lực bền bỉ suốt nhiều năm, nên việc bắt một số học sinh phải bỏ đi thế mạnh của mình để theo chuẩn của những khu vực khác là một sự bất công ngược. Thay vì tranh luận cứng nhắc giữa giữ hay bỏ trên cả nước, tôi nghĩ hoàn toàn có thể cân nhắc hai giải pháp linh hoạt sau:

Phương án 1: Phân quyền cho từng địa phương tự chọn thi 2 môn hoặc 3 môn
Tuyển sinh lớp 10 được tổ chức tại các tỉnh, thành phố nhằm điều tiết chỉ tiêu vào các trường công lập trên địa bàn.

Vì vậy, Bộ chỉ nên ban hành khung quy chế chung, còn việc thi 2 môn hay 3 môn hãy để từng địa phương quyết định dựa trên điều kiện thực tế:

- Các đô thị lớn như TP HCM, Hà Nội... có hạ tầng dạy học ngoại ngữ tốt và áp lực cạnh tranh trường công rất cao có thể chọn thi 3 môn (Toán, Văn, tiếng Anh) để đánh giá toàn diện năng lực học sinh.

- Những địa phương khác có thể chọn phương án thi 2 môn (Toán, Văn) nhằm giảm tối đa áp lực thi cử cho học sinh trên địa bàn.

Phương án này tạo ra một thước đo thống nhất cho toàn bộ thí sinh trong cùng địa phương.

Phương án 2: Cho thí sinh tự chọn thi 2 môn hoặc 3 môn, xét tuyển chung bằng điểm trung bình cộng. Nếu áp dụng trên toàn quốc, có thể mở ra quyền lựa chọn cho chính người học: tất cả thí sinh đều có thể chọn thi hai môn (Toán và Ngữ văn), hay chọn thi ba môn (Toán, Ngữ văn và tiếng Anh) với điểm thi là trung bình cộng điểm của các môn dự thi. Như vậy, thay vì Bộ hay Sở Giáo dục chọn đường đi bắt buộc cho các em học sinh thì có thể tạo điều kiện các em học sinh có thể tự chọn đường đi phù hợp với bản thân mình.

- Thí sinh chọn thi 2 môn: Điểm xét tuyển = (Điểm Toán + Điểm Ngữ văn)/2

- Thí sinh chọn thi 3 môn: Điểm xét tuyển = (Điểm Toán + Điểm Ngữ văn + Điểm Tiếng Anh)/3

Ví dụ:

- Toán 9, Văn 9 → thi 2 môn = 9.0 điểm.

- Toán 9, Văn 9, tiếng Anh 10 → thi 3 môn = 9.33 điểm.

- Toán 9, Văn 9, tiếng Anh 6 → thi 3 môn = 8.0 điểm.

Các em học sinh chọn 3 môn có thêm một thành phần điểm để cải thiện kết quả, nhưng cũng phải chấp nhận khả năng điểm môn thứ ba làm giảm điểm trung bình.

Vì vậy, việc chọn 3 môn không mặc nhiên tạo lợi thế; hiệu quả phụ thuộc vào kết quả thực tế của môn Ngoại ngữ. Điều này làm cho cơ chế tự chọn 2 hay 3 môn trở thành một quyết định có tính toán của các em học sinh, chứ không phải cứ thi thêm là có lợi.
Việc chọn 3 môn không phải lợi thế 'cho không' - đó là sự đánh đổi giữa cơ hội và rủi ro. Nếu các em đó đạt kết quả xuất sắc, điểm cao là phần thưởng xứng đáng cho nỗ lực bổ sung so với em học sinh chỉ thi 2 môn.

Để phương án này minh bạch, thí sinh phải đăng ký dứt khoát việc thi 2 môn hay 3 môn ngay từ đầu kỳ thi và không được thay đổi sau khi biết kết quả. Điều quan trọng: Tất cả thí sinh phải tuân theo cùng một điểm chuẩn duy nhất, công bố rõ ràng trước kỳ thi, cạnh tranh bình đẳng mà không chia chỉ tiêu riêng cho nhóm thi 2 môn và nhóm thi 3 môn. Cách này đảm bảo tính minh bạch tối đa và triệt tiêu tâm lý so bì.

Cuối cùng, thay vì chỉ đặt câu hỏi "nên thi hai môn hay ba môn?", có lẽ nên đặt câu hỏi rộng hơn: làm thế nào để giảm áp lực thi cử nhưng vẫn bảo đảm học sinh có cơ hội thể hiện đúng năng lực của mình?

Mục tiêu cuối cùng của tuyển sinh lớp 10 không chỉ là giảm số môn thi, mà còn phải bảo đảm sự công bằng về cơ hội, đánh giá được năng lực thực chất và phù hợp với điều kiện học tập rất khác nhau của học sinh.

Tóm lại, thay vì tranh cãi cứng nhắc, nên trao quyền chọn cho địa phương hoặc thí sinh. Hai phương án trên có thể là những hướng tiếp cận để vừa giảm áp lực thi cử, vừa mở rộng cơ hội để học sinh thể hiện năng lực của mình.

Trong Tri