Tôi từng chứng kiến một cảnh tượng khiến mình day dứt mãi. Tại một bệnh viện, một người bố đưa con trai, cậu bé chỉ chừng 15 -16 tuổi đi khám bệnh.
Giữa hành lang đông người, ông gằn giọng: "Mày làm khổ tao, tao vất vả mà mày làm khổ tao". Cậu bé không nói được câu nào, chỉ cúi mặt, lủi thủi bước theo sau.
Tôi nhìn theo mà lòng thắt lại. Cậu bé ấy đâu có muốn mình bị bệnh. Cậu đâu có quyền chọn việc mình sinh ra khỏe mạnh hay ốm yếu, giàu hay nghèo, được yêu thương hay bị trách móc.
Đó không phải câu chuyện duy nhất tôi từng chứng kiến.
Dì tôi hiện đang nuôi một đứa cháu nội con của con trai cả. Người con dâu ra nước ngoài lao động, có quan hệ ngoài luồng với một người đàn ông ngoại quốc, rồi trở về bỏ chồng, bỏ con.
Con trai dì, trong cơn nóng giận muốn "trả thù" vợ cũ, vội vàng cưới người khác. Đứa trẻ riêng ấy trở thành gánh nặng tài chính mà không ai thực sự sẵn sàng gánh vác, cuối cùng dồn lên vai người bà đã có tuổi.
Một gia đình hàng xóm khác, người bố đơn thân nuôi cậu con trai 5 tuổi bằng đòn roi và quát nạt. Đêm nào tôi cũng nghe tiếng khóc van xin của đứa bé vọng sang, và cảm giác đau xót, bất lực cứ lặp đi lặp lại.
Còn rất nhiều câu chuyện khác nữa mà tôi từng nghe, từng đọc: Cha mẹ ly hôn rồi bỏ con lại cho ông bà; trẻ nhỏ sống với dì ghẻ, cha dượng và phải chịu đòn roi, bạo hành. Những câu chuyện ấy có màu sắc khác nhau, nhưng đều chung một gốc rễ: Có những đứa trẻ được sinh ra khi cha mẹ chúng chưa thực sự sẵn sàng.
Vì sao nhiều người sinh con mà chưa sẵn sàng?
Thứ nhất, quan niệm truyền thống coi việc sinh con, đặc biệt là sinh con trai như một "nghĩa vụ" để chứng minh giá trị của người phụ nữ.
Ai chậm con hoặc không có con thường bị gán cho những định kiến nặng nề như "vô sinh", "nhà vô phúc". Áp lực ấy khiến nhiều phụ nữ phải sinh con bằng mọi giá, bất kể tình trạng sức khỏe, tài chính hay tâm lý đã sẵn sàng hay chưa.
Thứ hai, tư duy "trời sinh voi, trời sinh cỏ" vẫn còn ăn sâu trong nhiều gia đình.
Tôi có người dì luôn tin vào câu nói ấy, kể cả khi con dâu bà sinh liền ba đứa con trai (trong đó có một cặp song sinh) mà không có đủ điều kiện chăm sóc.
Người con dâu tóc bạc trước tuổi, ngày đêm may gia công kiếm tiền, một mình xoay xở cơm nước, sữa cho ba đứa trẻ trong khi chồng đi làm xa. Niềm tin rằng "đẻ được ắt sẽ nuôi được" đã đẩy cả một gia đình vào vòng xoáy kiệt sức.
Thứ ba, với phần lớn người Việt, việc lập gia đình rồi sinh con gần như là một lẽ tự nhiên mặc định, không phải một quyết định cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Ngày càng có nhiều bạn trẻ biết chủ động kế hoạch hóa việc sinh con, nhưng số đông vẫn chưa thực sự đặt câu hỏi về tài chính, sự gắn kết vợ chồng, hay trách nhiệm duy trì một môi trường gia đình lành mạnh trước khi quyết định có con.
Thứ tư, đáng buồn hơn, có những trường hợp sinh con như một cách để né tránh trách nhiệm pháp lý - điều không hiếm gặp trên báo chí, khi người vi phạm pháp luật viện lý do "phải nuôi con nhỏ" để xin giảm nhẹ hoặc trì hoãn xử lý.
Thứ năm, việc làm mẹ đơn thân - tự sinh con và tự nuôi dạy mà không kết hôn - cũng là một lựa chọn cá nhân chính đáng của nhiều phụ nữ hiện đại.
Nhưng đây cũng là quyết định cần được cân nhắc nghiêm túc về sức khỏe, tài chính, và khả năng đồng hành cùng con trong suốt hành trình trưởng thành, không nên là một quyết định bốc đồng.
Cái giá mà những đứa trẻ vô tội phải trả
Trẻ em không có quyền chọn được sinh ra hay không, không có quyền chọn cha mẹ, không có quyền chọn thời điểm mình chào đời.
Vậy mà không ít em lại phải lớn lên trong những lời trách móc như "mày làm khổ tao", "tao hết lòng vì mày", "tao nai lưng ra nuôi mày".
Những câu nói tưởng như bộc phát trong lúc mệt mỏi ấy, nếu lặp đi lặp lại, có thể để lại tổn thương tâm lý dai dẳng: Cảm giác tội lỗi vì sự tồn tại của chính mình, mặc cảm là gánh nặng, và trong nhiều trường hợp là nguyên nhân dẫn đến bỏ học, xa lánh gia đình, thậm chí sa vào những con đường lệch lạc chỉ để thoát khỏi sự ngột ngạt ấy.
Điều tồi tệ nhất là các bạn nhỏ chọn con đường tự tử để lại những tổn thương to lớn với cả người thân.
Tôi mừng vì gần đây cơ quan chức năng đã thiết lập đường dây nóng tiếp nhận thông tin về bạo hành gia đình. Đó là một bước tiến quan trọng. Nhưng ngăn ngừa bao giờ cũng tốt hơn xử lý hậu quả, và điều cần thay đổi từ gốc chính là nhận thức về việc sinh con.
Một vài đề xuất của tôi
Đưa giáo dục giới tính và kế hoạch hóa gia đình vào nhà trường một cách thực chất hơn, không chỉ dừng ở kiến thức sinh học mà cần bao gồm cả kỹ năng chuẩn bị tâm lý, tài chính và trách nhiệm khi làm cha mẹ.
Thay đổi truyền thông cộng đồng để giảm bớt định kiến gắn giá trị người phụ nữ với việc sinh nở, đồng thời cổ vũ hình ảnh những gia đình sinh con có kế hoạch, có chuẩn bị.
Khuyến khích các cặp đôi và cá nhân tự đặt ra bộ câu hỏi trước khi quyết định sinh con: Khi nào nên sinh? Sinh mấy con? Sức khỏe và tài chính đã đủ để nuôi con chưa? Cả hai vợ chồng (hoặc bản thân, nếu làm mẹ đơn thân) đã sẵn sàng về tâm lý chưa?
Gia đình hai bên đã sẵn sàng đón nhận thành viên mới chưa? Có phương án gì để bảo vệ con trước những rủi ro về sức khỏe, tai nạn, bạo hành? Môi trường sống xung quanh đã đủ an toàn cho một đứa trẻ lớn lên chưa?
Xây dựng thêm các kênh hỗ trợ tâm lý và tư vấn tiền hôn nhân, tiền sinh sản miễn phí hoặc chi phí thấp tại cộng đồng, để các cặp đôi trẻ có nơi để tìm hiểu và chuẩn bị thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng.
Lan tỏa một tinh thần mới cho thế hệ trẻ, có thể gói gọn trong một khẩu hiệu dễ nhớ: "Trách nhiệm khi sinh con - Sinh con kiểu trách nhiệm." Không phải để hù dọa hay ngăn cản việc sinh con, mà để mỗi người, trước khi trở thành cha mẹ, hiểu rằng sinh con là một hành trình cần chuẩn bị, không phải một điều mặc nhiên xảy đến.
Một điều nữa hãy giảm tải áp lực thi đua học hành, đây cũng là một trong những thứ ảnh hưởng rất lớn đến tâm lý "cạnh tranh", "ganh đua", "Sốt ruột" cho cha mẹ phụ huynh, sau đó dồn nén lên đầu những đứa trẻ tội nghiệp. Hãy cho các em sự hồn nhiên, hạnh phúc vì cuộc đời này chỉ có một mà thôi.
Tôi mong một ngày nào đó, nụ cười trẻ thơ không còn bị che khuất bởi những lời trách móc hay đòn roi của người lớn, mà là kết quả của những quyết định sinh con được cân nhắc kỹ càng, đầy yêu thương và trách nhiệm.
Đó không chỉ là hạnh phúc của một gia đình, mà còn là nền tảng cho một xã hội văn minh hơn.