'Chỉ nên để trẻ hiến mô chữa bệnh cho anh chị em ruột'

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), trình Quốc hội ngày 21/10, tiếp tục giữ quy định cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống, song mở rộng cho phép nhóm này hiến mô tái sinh trong một số trường hợp đặc biệt nhằm tăng cơ hội chữa bệnh cho người thân. Chính sách gây nhiều tranh luận, đặc biệt về những ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và khả năng nhận thức, tự quyết định của trẻ em khi đồng ý hiến mô.

Bộ Y tế đã tổ chức họp báo cung cấp thông tin, giải thích cơ sở khoa học, pháp lý, điều kiện hiến và những quy định, biện pháp nhằm ngăn ngừa việc ép buộc, trục lợi.

Trả lời phỏng vấn VnExpress, ông Lê Văn Khảm, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội - cơ quan chủ trì thẩm tra dự án luật, cho rằng việc mở rộng nguồn hiến phải đi cùng cơ chế bảo vệ đặc biệt đối với trẻ em. Những vấn đề chưa đủ rõ cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá trước khi luật hóa.

- Là người tham gia thẩm tra dự luật, ông đánh giá thế nào về cơ sở khoa học, thực tiễn của việc cho người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh?

- Theo dự thảo luật, người dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh khi còn sống trong những trường hợp đặc biệt, không áp dụng với máu và thành phần máu. Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Việc hiến chỉ được thực hiện khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, sau khi trẻ được tư vấn và có sự đồng ý của cả trẻ và người đại diện theo pháp luật.

Bộ Y tế đề xuất chính sách này trên cơ sở nhu cầu thực tế trong điều trị một số loại bệnh lý bằng phương pháp ghép mô tái sinh, trong đó có nhiều trường hợp người mắc bệnh là trẻ em; cơ sở khoa học về sự tương thích sinh học giữa người hiến và người nhận mô; cũng như mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe của người hiến mô.

Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng cần tiếp tục cân nhắc độ tuổi được hiến và phạm vi người nhận. Chẳng hạn, nếu quy định người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình thì phạm vi người nhận là khá rộng. Hoặc việc cho người dưới 15 tuổi hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột cũng cần được nghiên cứu, đánh giá thêm để giảm thiểu ảnh hưởng của việc hiến do tác động của mối quan hệ. Dự luật cũng nên cân nhắc việc chỉ ghi nhận sự đồng ý của cha, mẹ của trẻ, còn với người đại diện theo pháp luật thì chỉ trong từng trường hợp cụ thể.

Ủy ban Văn hóa và Xã hội khi thẩm tra dự án luật đã đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ cơ sở xác định từng ngưỡng tuổi, cụ thể những người được nhận mô và mối quan hệ giữa người hiến với người nhận. Đặc biệt, điều kiện "không có người hiến trưởng thành phù hợp" cũng phải được làm rõ để có căn cứ thực hiện các quy định một cách thống nhất, chặt chẽ, không xảy ra lợi dụng hay lạm dụng.

Đại biểu Quốc hội Lê Văn Khảm, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

- Ngoài độ tuổi và phạm vi người nhận, đâu là những vấn đề mà cơ quan thẩm tra đặc biệt thận trọng với chính sách này?

- Đây là một chính sách nhân văn, nhân đạo. Việc mở rộng nguồn hiến là tạo thêm cơ hội chữa bệnh cho người cần ghép mô, bộ phận cơ thể, đặc biệt là bệnh nhi cần người hiến có đặc điểm sinh học và giải phẫu phù hợp. Dự thảo luật đã thiết kế một cách có hệ thống các quy định, các biện pháp trên tất cả các phương diện liên quan đến hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người; quy định các nguyên tắc cốt lõi như yêu cầu về sự tự nguyện, sự đồng ý của người đại diện và cơ chế tư vấn độc lập; đồng thời với các điều nghiêm cấm như cấm cưỡng ép, lừa dối, dụ dỗ trẻ em.

Tuy nhiên, trẻ em là đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt. Vì vậy, chúng tôi đã đề nghị bổ sung việc đánh giá những ảnh hưởng có thể xảy ra về sức khỏe, tâm lý, đời sống xã hội và các rủi ro khác đối với trẻ em trước mắt và lâu dài.

Một nguy cơ cần đặc biệt lưu ý là việc lợi dụng quan hệ phụ thuộc trong gia đình để gây áp lực, thậm chí cưỡng ép trẻ hiến mô tái sinh. Trẻ có thể chịu tác động về tình cảm, tâm lý khi người cần được ghép mô chính là người thân của mình.

Những rủi ro đó phải được nhận diện, đánh giá đầy đủ để quy định cụ thể, chi tiết trong dự thảo luật, đồng thời cũng là cơ sở để xây dựng các điều kiện, quy trình và cơ chế kiểm soát phù hợp, chặt chẽ khi triển khai luật. Mục tiêu không chỉ là mở rộng cơ hội cứu chữa người bệnh mà còn phải đồng thời với việc bảo đảm trẻ em được bảo vệ tốt nhất, trẻ không bị áp lực, không bị ảnh hưởng về sức khỏe, tâm lý hay bị tác động bởi các mối quan hệ gia đình, xã hội.

Hiện cơ quan soạn thảo đang tổng hợp ý kiến, nghiên cứu, tiếp thu, giải trình ý kiến thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội và các cơ quan của Quốc hội, ý kiến sau phiên thảo luận tổ và ý kiến bằng văn bản của đại biểu Quốc hội.

- Trong trường hợp người cần ghép mô là cha mẹ hoặc người thân, làm thế nào bảo đảm trẻ thực sự tự nguyện, không bị áp lực tình cảm hay ép buộc hiến mô?

- Dự thảo luật đã quy định tương đối đầy đủ, cụ thể về điều kiện hiến, các yêu cầu chuyên môn, tư vấn, xác minh thông tin và điều phối việc hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, khi áp dụng với người chưa thành niên, những quy định này cần được thiết kế chặt chẽ hơn.

Trước hết, tôi cho rằng cần thu hẹp phạm vi người được nhận mô. Ban soạn thảo có thể cân nhắc cho phép hiến mô tái sinh đối với trẻ em để chữa bệnh cho anh ruột, chị ruột, em ruột thay vì mở rộng sang thành viên khác trong gia đình, và chỉ hiến khi thực sự không có người hiến là người trưởng thành.

Bên cạnh đó, cần có quy định chặt chẽ để bảo đảm trẻ thực sự tự nguyện, không bị ép buộc hoặc lợi dụng do phụ thuộc vào người lớn. Sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ không thể thay thế quyền tự quyết của trẻ trong việc hiến mô.

Hoạt động tư vấn cũng cần có quy trình riêng, phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức, giúp trẻ hiểu rõ ý nghĩa, những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với sức khỏe và quyền từ chối hiến mô bất cứ lúc nào. Đồng thời, phải có cơ chế nhận biết, ghi nhận và xử lý những dấu hiệu trẻ không đồng thuận hoặc đang chịu áp lực, để bảo đảm việc hiến mô thực sự xuất phát từ nguyện vọng của các em.

Đồng thời, một vấn đề chuyên môn nên được cân nhắc là cần xác định rõ danh mục cụ thể các mô tái sinh được phép hiến, có thể kèm theo thông tin khoa học cơ bản có liên quan, thay vì chỉ có quy định chung, bảo đảm người hiến hiểu loại mô có thể hiến là mô nào, cơ sở y tế khi thực hiện hiến ghép cũng phải đáp ứng đủ điều kiện để bảo đảm an toàn. Yêu cầu xuyên suốt là phải có cơ chế bảo vệ quyền từ chối của trẻ, ngăn ngừa nguy cơ bị lợi dụng hoặc ép buộc hiến mô.

- Bộ Y tế đã lấy ý kiến trẻ em, trong đó có trẻ từ 7 tuổi về chính sách này. Ông đánh giá thế nào về cách thức tham vấn đối với một vấn đề nhạy cảm và phức tạp về y khoa?

- Với chính sách liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em, việc lấy ý kiến là cần thiết và theo quy định của pháp luật. Nhưng việc lấy ý kiến đối với những vấn đề phức tạp, lĩnh vực có tính chuyên môn cao, có nhạy cảm về tâm lý, xã hội, văn hóa cần có phương pháp khoa học, phù hợp với khả năng nhận thức của từng lứa tuổi. Lấy ý kiến trẻ em đối với chính sách liên quan đến lĩnh vực hiến ghép mô, bộ phận cơ thể người trong trường hợp này không thể đơn giản chỉ là phát phiếu khảo sát rồi hỏi trẻ "đồng ý hay không đồng ý" với nội dung chính sách sẽ quy định trong luật.

Tôi cho rằng cần tiếp cận như một nghiên cứu khoa học, kết hợp các phương pháp nghiên cứu xã hội học, tâm lý học và nhân học văn hóa. Nội dung trao đổi phải được xây dựng thành những chủ đề cụ thể; người tham gia được lựa chọn phù hợp về độ tuổi, khả năng nhận thức, môi trường sống và học tập. Phương pháp tiếp cận, giải thích, trao đổi với trẻ cũng phải tương ứng với những đặc điểm đó.

Đây cần là quá trình tương tác, giúp người nghiên cứu hiểu trẻ đang nghĩ gì, nhận thức vấn đề đến đâu, thay vì chỉ ghi nhận một câu trả lời đồng ý hoặc phản đối. Chỉ khi hiểu được trẻ em và đánh giá đúng khả năng nhận thức của các em, kết quả nghiên cứu, lấy ý kiến mới thực sự mới đầy đủ ý nghĩa, góp phần giúp cơ quan xây dựng luật lựa chọn chính sách và thiết kế nội dung văn bản luật phù hợp.

- Trước những băn khoăn của phụ huynh và người dân, ông đánh giá thế nào về việc cung cấp thông tin, giải thích chính sách của Bộ Y tế?

- Trước những ý kiến khác nhau về chính sách cho người dưới 18 tuổi hiến mô, Bộ Y tế đã tổ chức họp báo để giải thích và làm rõ những vấn đề dư luận quan tâm. Lãnh đạo Bộ cùng các chuyên gia đã cung cấp thông tin về nhu cầu điều trị, cơ sở khoa học, chuyên môn y tế cũng như những yêu cầu bảo vệ quyền lợi người hiến. Đại diện Tổ chức Y tế thế giới cũng chia sẻ thêm kinh nghiệm quốc tế liên quan đến việc hiến, ghép mô ở trẻ em.

Tuy nhiên, đây là chính sách nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, quyền trẻ em và những vấn đề đạo đức, xã hội, nên dự luật cần tiếp tục được giải thích đầy đủ, dễ hiểu và thuyết phục hơn. Đặc biệt, Bộ Y tế cần làm rõ trường hợp nào trẻ được phép hiến mô, những điều kiện phải đáp ứng, các hành vi bị nghiêm cấm và cơ chế bảo vệ trẻ trước nguy cơ bị ép buộc, lợi dụng. Người dân cần được cung cấp đầy đủ thông tin để hiểu đúng bản chất chính sách, thay vì chỉ biết đến việc mở rộng độ tuổi hiến mô.

Về phía cơ quan thẩm tra, Ủy ban Văn hóa và Xã hội sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của cử tri, người dân, chuyên gia và đại biểu Quốc hội, từ đó đánh giá, kiến nghị cơ quan soạn thảo tiếp thu những ý kiến xác đáng, giải trình thấu đáo các vấn đề còn băn khoăn. Trên cơ sở báo cáo tiếp thu, giải trình của Chính phủ, Ủy ban sẽ tiếp tục thực hiện trách nhiệm thẩm tra, phối hợp với các cơ quan liên quan trong quá trình hoàn thiện dự thảo trước khi Quốc hội xem xét, quyết định.

Quan điểm xuyên suốt là quyền trẻ em phải được bảo vệ đặc biệt, mọi chính sách liên quan đến trẻ phải đặt lợi ích tốt nhất của các em lên hàng đầu. Việc mở rộng cơ hội chữa bệnh cho người khác là cần thiết, nhưng không thể vì mục tiêu đó mà xem nhẹ những rủi ro đối với trẻ em.

Vì vậy, chỉ những chính sách đã được nghiên cứu thấu đáo, có đầy đủ cơ sở khoa học, thực tiễn, có điều kiện thực hiện chặt chẽ, thống nhất và đạt sự đồng thuận cao mới nên được luật hóa. Những vấn đề chưa rõ, còn ý kiến khác nhau cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng, bảo đảm quy định khi ban hành vừa có tính nhân văn, vừa khả thi và phù hợp với điều kiện y tế, kinh tế, văn hóa, xã hội của Việt Nam.

Điều kiện đề xuất hiến mô tái sinh ở người dưới 18 tuổi theo dự thảo sửa đổi Luật hiến tạng. Đồ họa: Hoàng Khánh - Phùng Tiên

Vũ Tuân