Tiêu cơ vân - hội chứng nguy hiểm với runner

Ngày 1/11, Apa tham gia New York City Marathon đầu tiên trong đời, với mục tiêu gây quỹ nghiên cứu bệnh Parkinson để tưởng nhớ người ông qua đời năm 2022. Từng là VĐV khúc côn cầu trên cỏ ở cấp đại học, cô gái 24 tuổi đến từ Pennsylvania được gia đình mô tả có thể trạng tốt và tích cực tập luyện.

Trong khoảng 15 km đầu, Apa vẫn nhắn tin cho gia đình, cho biết cảm thấy khỏe. Tuy nhiên, đến gần km 29, cô bắt đầu than đau và khó chịu. Cha cô, ông Stephen Apa, khuyên con gái giảm tốc độ. Đến khoảng 38,6 km, cách đích hơn 3 km, Apa bất ngờ đổ gục tại Central Park. Dù được hồi sức tim phổi và chuyển đến bệnh viện, cô không qua khỏi.

Nguyên nhân tử vong chính thức vẫn chờ kết luận của cơ quan pháp y New York. Nhưng theo ABC News, ông Stephen cho biết các bác sĩ nghi ngờ con gái mắc chứng tiêu cơ vân (rhabdomyolysis).

Apa vẫn vui vẻ chào bố mẹ trước khi gặp sự cố trên đường chạy New York City Marathon ngày 1/11. Ảnh: Steve Apa

Bi kịch này khiến hội chứng tiêu cơ vân, vốn ít được chú ý trong cộng đồng chạy bộ, trở thành chủ đề được quan tâm.

Tiêu cơ vân xảy ra khi các tế bào cơ vân bị tổn thương nghiêm trọng và phá hủy, giải phóng những thành phần bên trong vào máu. Trong đó, myoglobin - protein dự trữ oxy trong cơ - có thể gây tổn thương thận. Đồng thời, lượng kali giải phóng đột ngột có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm, thậm chí ngừng tim.

Hội chứng có nhiều nguyên nhân, từ chấn thương, nhiễm trùng, tác dụng phụ của thuốc đến rối loạn chuyển hóa. Với người chơi thể thao, một nguyên nhân đáng chú ý là vận động cường độ cao vượt quá khả năng thích nghi của cơ thể.

Trong marathon, các nhóm cơ chân phải thực hiện hàng chục nghìn chu kỳ co giãn, đồng thời chịu lực tác động liên tục suốt 42,195 km. Khi mức độ tổn thương cơ vượt quá khả năng phục hồi, nguy cơ tiêu cơ vân do gắng sức tăng lên.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), ba nhóm triệu chứng điển hình của tiêu cơ vân gồm: đau cơ dữ dội hơn bình thường, nước tiểu sẫm màu như trà hoặc cola, và suy nhược, mệt mỏi bất thường. Tuy nhiên, không phải bệnh nhân nào cũng xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu này. Triệu chứng có thể xuất hiện sau vài giờ, thậm chí vài ngày kể từ khi cơ bị tổn thương.

Đây là lý do tiêu cơ vân dễ bị nhầm với đau cơ khởi phát muộn (DOMS), tình trạng phổ biến sau marathon. Runner thường đau đùi, bắp chân, khó xuống cầu thang trong 24-72 giờ sau cuộc đua. Nhưng nếu cơn đau dữ dội bất thường, cơ sưng nhiều, yếu rõ rệt, nước tiểu sẫm màu hoặc lượng nước tiểu giảm, người chạy cần được đánh giá y tế khẩn cấp.

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nephron năm 2026 cho thấy thời tiết nóng có thể làm tăng nguy cơ tiêu cơ vân ở marathon.

Phân tích dữ liệu bệnh viện sau 6 kỳ New York City Marathon giai đoạn 2017-2023, không tính năm 2020, các nhà nghiên cứu ghi nhận 39 trường hợp tiêu cơ vân. Riêng năm 2022 có 24 ca, so với tổng cộng 15 ca ở năm kỳ còn lại.

Kỳ năm 2022 là kỳ nóng nhất tại New York City Marathon kể từ khi giải chuyển sang tháng 11 năm 1986, với chỉ số nhiệt cảm nhận cao nhất đạt 24,5 độ C. Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan rất mạnh giữa chỉ số nhiệt và số ca tiêu cơ vân, dù chưa chứng minh quan hệ nhân quả trực tiếp.

Nhiệt độ cao khiến cơ thể phải tăng cường điều hòa thân nhiệt, làm gia tăng áp lực sinh lý khi vận động kéo dài. Nguy cơ có thể tăng thêm nếu runner chưa thích nghi với thời tiết, chạy quá sức hoặc mất nước.

Tuy nhiên, tiêu cơ vân không chỉ xảy ra trong điều kiện nóng bức. Người có thể trạng tốt, tập luyện thường xuyên vẫn có thể mắc bệnh nếu gắng sức vượt khả năng thích nghi.

Để phòng tránh, runner cần tăng dần khối lượng và cường độ tập luyện, thích nghi với điều kiện thời tiết, xây dựng chiến lược pace và tiếp nước hợp lý. Khi đang sốt, nhiễm bệnh hoặc chưa hồi phục sau vận động nặng, cần tránh gắng sức.

Nếu xuất hiện đau cơ dữ dội bất thường, yếu cơ, lú lẫn hoặc không thể tiếp tục vận động, runner cần dừng chạy và tìm hỗ trợ y tế. Khi nghi ngờ tiêu cơ vân, việc xét nghiệm enzyme creatine kinase (CK), chức năng thận và điện giải giúp bác sĩ đánh giá mức độ tổn thương, từ đó điều trị kịp thời.

Tiêu cơ vân nghiêm trọng vẫn là biến chứng hiếm gặp, và phần lớn runner hoàn thành marathon an toàn. Nhưng bi kịch của Rachel Apa nhắc nhở rằng trong môn thể thao đề cao ý chí vượt giới hạn, nhận ra thời điểm cần dừng lại đôi khi quan trọng không kém quyết tâm cán đích.

Nhật Tảo (theo O Jogo)