Tại hội thảo "An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp" ở TP HCM hôm 15/9, nhiều tài xế phản ánh áp lực công việc cao và thu nhập bấp bênh do chiết khấu thay đổi. Một số thừa nhận phải làm việc liên tục 13-15 tiếng, không ngày nghỉ hay chế độ an sinh.
Theo nghiên cứu của PGS. TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, mức chiết khấu được ghi nhận khoảng 20-30% doanh thu mỗi chuyến, trong khi người chạy xe tự chịu chi phí nhiên liệu, bảo dưỡng và bảo hiểm phương tiện.
Khoảng 88% tài xế khi được hỏi bày tỏ muốn có cơ chế phù hợp để tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, và gần 93% kỳ vọng nghề nghiệp, địa vị pháp lý được công nhận. Theo chuyên gia, cần có giải pháp để lao động ngành này được đảm bảo an sinh, gồm một số trách nhiệm nhất định từ phía nền tảng.
Tại nhiều quốc gia, tài xế công nghệ được xem là lực lượng lao động tự do như khái niệm "đối tác" mà nền tảng đưa ra. Tuy nhiên, các nền tảng phải chi trả một phần các chế độ từ bảo hiểm nghề nghiệp, bảo hiểm xã hội bắt buộc hay quỹ hưu trí.
Ở châu Á, Malaysia bắt buộc tài xế công nghệ tham gia bảo hiểm xã hội cho người tự kinh doanh từ năm 2017. Họ tự đóng tiền và nền tảng như Grab hoàn lại một phần cho những người đáp ứng điều kiện hạng thành viên.
Bộ luật An sinh xã hội Ấn Độ năm 2020 định nghĩa lao động nền tảng là "một hình thức tổ chức công việc nằm ngoài quan hệ truyền thống giữa người sử dụng lao động và người lao động", nhưng vẫn cần các quyền lợi an sinh xã hội. Hàn Quốc có bảo hiểm thất nghiệp và thai sản cho một số nhóm lao động nền tảng.
Tại Mỹ, các bang cũng xem tài xế là lực lượng tự doanh, nhưng các cuộc đấu tranh pháp lý đã buộc nền tảng chi trả nhiều hơn. Tại New York, sau cuộc điều tra kéo dài, Uber và Lyft phải đưa ra loạt quyền lợi mới từ 2024.
Ví dụ, tài xế có mức thu nhập sàn theo giờ, được 1 giờ nghỉ ốm có lương cho mỗi 30 giờ làm việc, tối đa 56 giờ một năm. Dữ liệu của Uber cho biết mỗi giờ nghỉ ốm, tài xế được trả 18,58 USD.
Tại Washington, sau thỏa thuận giữa Uber, Lyft, công đoàn và giới lập pháp, nền tảng phải cung cấp lương tối thiểu, nghỉ phép có lương và các quyền lợi khác. Ở California, hãng gọi xe chịu mức thu nhập tối thiểu, bảo hiểm y tế có điều kiện.
Nhiều quốc gia đặt câu hỏi liệu tài xế công nghệ có thực sự là lao động tự do hay không. Thực tế, thuật toán của nền tảng chi phối toàn bộ giá cả và lượng cuốc xe, còn tài xế không có quyền thương lượng.
Giới chức các nước giải quyết bằng cách tạo khuôn khổ pháp lý riêng, hoặc buộc các nền tảng chịu trách nhiệm lớn hơn thay vì chỉ coi tài xế là lao động tự doanh. Ví dụ, Singapore thiết lập nhóm pháp lý riêng cho "người lao động nền tảng" (platform worker), gồm tài xế gọi xe và nhân viên giao hàng qua ứng dụng.
Các công ty như Grab phải cùng đóng quỹ an ninh (CPF) với tài xế. Người từ 35 tuổi trở xuống đóng 13% thu nhập ròng và nền tảng là 7%. Đến 2029, tỷ lệ này sẽ nâng lên lần lượt 20% và 17%, tương đương lao động thông thường. Thu nhập ròng của tài xế để tính CPF được tính với công thức doanh thu trừ đi chi phí cố định theo tỷ lệ 60% cho ôtô và 35% với xe máy.
Tài xế giao đồ ăn Meituan tại Thượng Hải, Trung Quốc, ngày 14/1/ 2024. Ảnh: AFP
Trung Quốc xếp tài xế công nghệ vào "hình thức việc làm mới", được thí điểm mua bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp từ tháng 7/2022. Nền tảng chi trả, theo hình thức tùy chọn bảo hiểm từng đơn hàng, theo ngày, hàng tháng hoặc tổng hợp.
Tính đến cuối tháng 6, gần 30 triệu tài xế của 11 nền tảng ở 17 địa phương đã được bảo hiểm, "mang lại hiệu quả thiết thực", theo Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc. Từ tháng 7, chương trình mở rộng cả nước, bổ sung nền tảng theo nguyên tắc "đưa doanh nghiệp vào khi đã sẵn sàng".
Tại Anh, từ tháng 3/2021, tài xế Uber được công nhận là người lao động (worker) thay vì tự doanh. Dù không phải nhân viên chính thức (employee), họ vẫn được đảm bảo thu nhập tối thiểu, tiền nghỉ mát và được hãng đóng 3% thu nhập vào quỹ hưu trí (bên cạnh 5% tự đóng).
Một nghiên cứu công bố vào tháng 5 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đánh giá, kinh tế nền tảng ngày càng trở nên quan trọng với các nước châu Á - Thái Bình Dương, vốn lấy dịch vụ làm động lực tăng trưởng.
Tiềm năng loại hình kinh tế này rất lớn, nhưng cũng đi kèm thách thức. Các nhà hoạch định chính sách, người lao động và doanh nghiệp đang tìm cách ứng phó với việc các nền tảng làm thay đổi những mô hình việc làm truyền thống.
ILO khuyến nghị các quốc gia cần có khung quản trị toàn diện, giải quyết những khía cạnh pháp lý và chính sách, chú trọng bảo vệ người lao động, đối thoại xã hội.
Phiên An (tổng hợp)