Tôi không nghĩ mình bỗng nói hay hơn. Những chủ đề tôi không biết trước đó, phần lớn tôi vẫn... không biết. Những lỗ hổng về logic trong lập luận cũng chẳng bỗng dưng biến mất vì tôi đã cầm được tấm bằng.
Tuy nhiên, thi thoảng, tôi nhận thấy người khác nghe mình chăm chú hơn, hoặc ngần ngại phản bác hơn. Đôi khi, dù câu hỏi chẳng mấy liên quan đến chuyên môn, nó vẫn được trao cho tôi và bắt đầu bằng vế "Theo TS,".
Cảm giác ấy, thú thật, không khó chịu. Và có lẽ, chính vì vậy mà nó đáng để cảnh giác.
Chuyên môn của tôi là vũ trụ học. Trong thiên văn học, thứ ta quan sát được không bao giờ chỉ là bản thân nguồn sáng. Ánh sáng đi qua khí quyển, kính thiên văn, đầu thu, thuật toán xử lý. Mỗi khâu đều có một "hàm đáp ứng": chúng có thể khuếch đại tín hiệu này hay làm suy giảm tín hiệu khác, thậm chí đôi khi chúng tạo ra những tín hiệu giả, đánh lừa người phân tích.
Một ý kiến ngoài xã hội dường như cũng có một hàm đáp ứng như vậy.
Cùng một câu nói, nếu đứng sau nó là một giáo sư, một tiến sĩ, một lãnh đạo hay một người nổi tiếng, nó có thể được "khuếch đại" khác hẳn khi được phát biểu bởi một người vô danh. Điều đó không hoàn toàn vô lý.
Học vị và uy tín chuyên môn thường đòi hỏi một người phải học tập, trau dồi và thực hành những kiến thức, kỹ năng chuyên môn nhất định. Nếu phải nghe hai người nói về một vấn đề rất chuyên sâu, tôi có lý do để dành nhiều sự chú ý hơn cho người đã nghiên cứu vấn đề đó năm, mười năm. Phần lớn người nghe không đủ kiến thức và thời gian kiểm chứng từ đầu tất cả mọi phát biểu. Uy tín là một trong những cách xã hội phân bổ sự chú ý.
Nhưng sự chú ý không phải là chân lý.
Học vị có thể là lý do để lời nói của một người được lắng nghe hơn. Nhưng nó không nên là lý do để kết luận người ấy nói đúng. Ranh giới này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng tôi nghĩ người dễ quên nó nhất đôi khi lại chính là người đang nói.
Ít ai nói thẳng rằng "Tôi là tiến sĩ nên tôi đúng" - cái bẫy thường tinh vi hơn nhiều. Khi đã quen được mời phát biểu, quen được giới thiệu bằng chức danh, quen với việc người khác hỏi ý kiến mình, một người rất dễ ngộ nhận: "Người khác coi trọng ý kiến của tôi. Ý kiến của tôi hẳn là đúng".
Hai mệnh đề ấy thực chất không tương đương. Nhưng đôi khi ta có thể tự tạo ra sự đánh lừa bản thân.
Một bằng tiến sĩ thực ra chỉ chứng nhận rằng, tại một thời điểm, một người đã được đào tạo đủ sâu để thực hiện nghiên cứu độc lập trong một miền chuyên môn nhất định. Nó không phải con dấu chứng nhận về tri thức, lập luận trong mọi vấn đề. Bằng cấp không thể nói hộ thay cho lý lẽ.
Ngược lại, bằng cấp và thẩm quyền càng cao, trách nhiệm tự vấn phải càng lớn.
Nếu người khác sẵn sàng cho tôi nhiều tín nhiệm hơn, thậm chí trước cả khi nghe ý kiến của tôi, tôi càng phải khắt khe hơn với ý kiến đó của chính mình. Nếu người khác ít muốn phản bác tôi hơn, tôi càng phải tự phản bác và chủ động tạo điều kiện, khuyến khích họ có thể phản bác. Nếu một câu nói của tôi có khả năng được trích dẫn chỉ vì học vị học hàm hay chức vị, tôi càng phải cẩn thận để không nói vượt quá những gì mình thực sự biết.
Khi người khác càng xem trọng lời nói của ta, ta càng phải bớt mặc nhiên tin vào lời nói ấy.
Tôi không định tháo hai chữ "TS." ra khỏi tên mình, nhưng ít nhất tôi phải luôn cố tháo chúng ra khỏi đầu mình trước khi nói, để tự nghe được lời của chính mình rõ hơn.
Nguyễn Nhật Minh