Đề xuất sửa đổi một số chính sách hưu trí, bảo hiểm xã hội

Ủy ban Văn hóa Xã hội của Quốc hội đang thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội do Bộ Nội vụ chủ trì soạn thảo. Tại tờ trình, cơ quan soạn thảo đề xuất sửa đổi, bổ sung một số chính sách về hưu trí, bảo hiểm xã hội (BHXH) nhằm phù hợp với thực tiễn thi hành.

Ủy quyền nhận lương hưu bằng văn bản nhưng bỏ thời hạn 12 tháng

Cả nước có hơn 22,6 triệu người tham gia BHXH; 3,4 triệu người hưởng lương hưu, trợ cấp, nhiều người trong số này cao tuổi, ở xa, sức khỏe hạn chế. Luật hiện hành quy định người hưởng được ủy quyền bằng văn bản cho người khác thực hiện BHXH, gồm nhận lương hưu, trợ cấp BHXH và các chế độ khác, song văn bản có hiệu lực tối đa 12 tháng kể từ ngày xác lập và được chứng thực theo quy định.

Dự luật quy định người hưởng được ủy quyền bằng văn bản cho người khác thực hiện chế độ. Việc ủy quyền thực hiện theo quy định của pháp luật về dân sự. Ban soạn thảo trước đó cho biết ngành Bảo hiểm xã hội quản lý người thụ hưởng qua kết nối chia sẻ thông tin, dữ liệu với các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành như dân cư, hộ tịch, có trách nhiệm phối hợp xác minh thông tin đủ điều kiện thụ hưởng của người nhận.

Luật sửa đổi cũng hướng tới quy định hình thức chi trả lương hưu và trợ cấp BHXH "thông qua tài khoản người thụ hưởng" thay vì "mở tại ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được thành lập và hoạt động tại Việt Nam", đồng thời giao Chính phủ quy định chi tiết. Chính sách nhằm linh hoạt hơn cho người thụ hưởng, nghĩa là gồm cả người hưởng ở nước ngoài hoặc người nước ngoài đã về nước.

Lương hưu thấp nhất của người đóng bắt buộc đủ 20 năm trở lên bằng tham chiếu

Luật hiện hành giảm thời gian đóng BHXH của lao động từ 20 xuống 15 năm, đủ tuổi hưởng hưu trí thì được nhận lương hưu. Mức hưởng phụ thuộc vào thời gian tham gia, tiền lương làm căn cứ đóng hàng tháng.

Luật sửa đổi bổ sung quy định chuyển tiếp người tham gia trước ngày luật có hiệu lực thi hành mà đóng BHXH bắt buộc từ đủ 20 năm trở lên thì lương hưu hàng tháng thấp nhất bằng mức tham chiếu tại thời điểm giải quyết hưởng hưu trí.

Chính sách áp dụng với lao động làm việc theo hợp đồng không xác định thời hạn, hợp đồng từ đủ một tháng trở lên; cán bộ, công chức, viên chức; lực lượng vũ trang; lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng trừ một số trường hợp; quản lý doanh nghiệp, người đại diện phần vốn nhà nước, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp theo quy định, thành viên Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc, một số chức danh quản lý được bầu của hợp tác xã.

Đề xuất cho lao động trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định bảo hiểm hưu trí bổ sung là loại hình mang tính chất tự nguyện theo nguyên tắc thị trường nhằm bổ sung cho chế độ hưu trí khu vực bắt buộc. Cơ chế tạo lập từ quỹ đóng góp của hai bên hoặc của người sử dụng lao động.

Theo Ban soạn thảo, luật hiện hành không cho phép người lao động trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung khiến vướng mắc phát sinh có thể làm ảnh hưởng quyền lợi. Cụ thể, người đang đóng bảo hiểm hưu trí bổ sung khi nghỉ việc không được tiếp tục đóng; hoặc trường hợp người sử dụng lao động không tham gia thì người lao động cũng không được đóng tiếp.

Dự thảo điều chỉnh chính sách theo hướng cho phép lao động được trực tiếp tham gia hưu trí bổ sung trên cơ sở tự nguyện mà không bắt buộc phải thông qua người sử dụng lao động.

Về nội dung này, trong báo cáo thẩm tra, Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị giữ nguyên như hiện hành trong điều kiện thông tin và đánh giá tác động chưa đầy đủ. Điều này nhằm tránh tình trạng lợi dụng quy định để huy động vốn đầu tư từ người lao động hoặc trốn tránh, giảm nghĩa vụ về giảm trừ thuế thu nhập cá nhân, miễn thuế khi nhận lương hưu, không minh bạch trong kê khai tài sản, thu nhập cá nhân.

Thống kê toàn hệ thống hưu trí bổ sung có hơn 28.500 người tham gia với tổng giá trị tài sản gần 2.300 tỷ đồng. Cơ cấu tài sản của hệ thống quỹ gần 50% là trái phiếu Chính phủ, 8% tiền và tương đương tiền; hơn 15% là chứng chỉ quỹ đầu tư chứng khoán và 26,6% là khoản phải thu từ lãi, cổ tức được nhận.

Sổ BHXH được cấp bằng bản điện tử

Luật hiện hành quy định sổ BHXH được cấp bằng cả bản điện tử và giấy, chậm nhất 1/1/2026 cấp sổ bằng bản điện tử. Sổ điện tử do cơ quan Bảo hiểm xã hội tạo lập bằng phương pháp điện tử từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm theo mã số BHXH duy nhất. Người tham gia truy cập các ứng dụng VssID, VNeID mức 2 hoặc email nhận và dùng sổ bản điện tử để giải quyết các chế độ liên quan. Các cơ quan khi giải quyết chế độ không yêu cầu cung cấp sổ bản giấy khi người tham gia nộp sổ bản điện tử.

Để công nhận giá trị pháp lý của sổ điện tử và tránh phát sinh chi phí liên quan đến việc cấp, in ấn sổ bản giấy, dự luật sửa đổi quy định theo hướng sổ BHXH được cấp bằng bản điện tử, sổ giấy chỉ cấp khi người tham gia yêu cầu.

Nộp hoặc giải quyết hồ sơ chậm khiến lao động thiệt quyền lợi phải bồi thường

Luật hiện hành quy định 9 trách nhiệm của người sử dụng lao động, trong đó đăng ký tham gia, lập hồ sơ để lao động hưởng chế độ BHXH bắt buộc.

Dự luật bổ sung trách nhiệm về việc người sử dụng phải nộp hồ sơ giải quyết hưởng chế độ BHXH của người lao động đúng thời hạn quy định. Trường hợp nộp muộn thì phải giải trình bằng văn bản và gửi cơ quan Bảo hiểm xã hội khi nộp hồ sơ.

Nếu nộp hồ sơ quá thời hạn quy định gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người thụ hưởng thì phải bồi thường theo quy định pháp luật, trừ trường hợp do lỗi của người thụ hưởng.

Cơ quan Bảo hiểm xã hội có trách nhiệm tiếp nhận hồ sơ đề nghị hưởng và giải quyết chế độ; tổ chức chi trả lương hưu, trợ cấp BHXH, BHTN đầy đủ, đúng hạn cho người hưởng. Dự luật sửa đổi quy định nếu giải quyết chế độ chậm so với thời hạn quy định, gây thiệt hại quyền, lợi ích hợp pháp của người hưởng thì phải bồi thường, trừ trường hợp lỗi của người thụ hưởng.

Thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cả nước ghi nhận hơn 20 triệu người tham gia BHXH bắt buộc, gần 2,6 triệu người tham gia BHXH tự nguyện.

Phương Hà