8h sáng, trong xưởng nhỏ gần chợ Nguyễn Hữu Tiến, phường Tây Thạnh, TP HCM, chị Thanh Hiền nhào bột, chạy máy ép bún. Mỗi ngày, xưởng làm 10-20 kg gạo nguyên liệu, doanh thu vừa đủ bù chi phí mặt bằng và điện nước.
Tại khu chợ này, ít người biết người phụ nữ 48 tuổi từng là giám đốc một chi nhánh ngân hàng, phó tổng giám đốc một tập đoàn cơ khí và chủ chuỗi spa. Gần một năm nay, chị gác lại tất cả để chuyển sang nhịp sống mới. Công việc này không mang lại lợi nhuận nhưng giúp chị đạt ba mục tiêu: tránh sự nhàn rỗi, rèn thể lực và giữ nghề truyền thống.
Chị Thanh Hiền, 48 tuổi, đãi gạo làm bún tại xưởng ở phường Tây Thạnh, TP HCM, tháng 9/2026. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Tại Hà Nội, chị Hà Thị Tâm, 45 tuổi, cũng chuyển sang chế độ "nghỉ hưu bán phần". Không còn bận rộn như những năm trước, người sáng lập trung tâm dạy thêm ở phường Cầu Giấy đang lên kế hoạch cho chuyến du lịch mới. "Năm ngoái tôi bắt đầu giảm khối lượng công việc, sang năm nay thì nghỉ hưu non", chị Tâm cho biết. Hiện chị làm việc 3,5 ngày mỗi tuần, trong khi chồng chị cũng rời cơ quan nhà nước để đồng hành cùng vợ.
"Nghỉ hưu bán phần" hay "nghỉ hưu nháp" đang trở thành chủ đề thảo luận phổ biến của nhiều người trung niên Việt Nam. Theo quy định năm 2026 trong điều kiện lao động bình thường, tuổi nghỉ hưu là 61 tuổi 6 tháng đối với nam và 57 tuổi đối với nữ. Tuy nhiên, một bộ phận lao động ở nhóm tuổi 40-50 đang chọn giảm tốc sớm, chuẩn bị cho giai đoạn nghỉ hưu thực sự khi đến tuổi.
Ghi nhận của VnExpress trong vài tháng qua cho thấy mạng xã hội xuất hiện nhiều hội nhóm bàn về chủ đề này. Trong đó, nhóm "Tuổi hưu" do anh Vũ Trung Kiên quản trị thu hút 100.000 thành viên sau một tháng thành lập. Một bài đăng gần đây bàn về kế hoạch nghỉ hưu của thế hệ 8X đạt 1,2 triệu lượt xem, với 62% lượng tương tác đến từ nhóm độc giả trung niên.
"Chưa đủ dữ liệu để gọi là một làn sóng, song đây là xu hướng rõ rệt. Những người ở độ tuổi 35-50 đang tính chuyện nghỉ hưu sớm hơn", anh Kiên nói.
Thống kê từ hội nhóm này cho thấy chủ đề "hưu non" chiếm gần 30% lượng bài thảo luận. Theo ước tính của anh Kiên, quyết định rời bỏ công sở phần lớn xuất phát từ trạng thái kiệt sức, mất động lực (35%) hoặc thay đổi nhận thức sau biến cố sức khỏe (25%). Chỉ khoảng 20% chủ động nghỉ ngơi nhờ đã tích lũy đủ tài sản.
Thực tế này cũng được TS Bùi Gia Hiếu, nhà sáng lập hệ thống trường liên cấp và diễn giả tại TP HCM, ghi nhận qua quá trình tiếp xúc với nhiều phụ huynh, học viên tuổi trung niên. Theo ông, ngoài áp lực sức khỏe và tài chính, nhiều người muốn rời công việc sớm vì khủng hoảng mục đích sống hoặc cạn năng lượng nơi công sở.
"Xu hướng nghỉ hưu sớm hiện chia làm hai nhóm: một bên chủ động lùi lại để tận hưởng cuộc sống, bên còn lại chọn dừng việc vì bế tắc", ông Hiếu nhận định.
Anh Kiên (phải) và một số bạn bè đã "nghỉ hưu non" trong một buổi cà phê tại Hà Nội, tháng 9/2026. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Cái giá của sự tự do
Lựa chọn rời công sở sớm đi kèm không ít thử thách về thu nhập lẫn những khoảng trống tâm lý. Với chị Thanh Hiền, xưởng bún hiện tại là lần nghỉ hưu "nháp" thứ hai. Mười năm trước chị từng rút khỏi thương trường nhưng sự nhàn rỗi khiến chị dễ bức bối, sa vào việc tranh luận trên mạng xã hội. Nhận thấy bất ổn, chị quay lại thương trường.
Sau đại dịch, việc kinh doanh đi xuống, vợ chồng chị phải bán phần lớn tài sản để trang trải. Vượt qua biến cố, vợ chồng chị thu hẹp quy mô kinh doanh. Chị Hiền nghỉ hẳn việc điều hành để chăm sóc gia đình và mở xưởng bún vào đầu năm nay. Thời gian đầu, các con chị bất ngờ, lo gia đình phá sản đến mức mẹ phải làm nghề "buôn thúng bán bưng". Khi hiểu mục đích của mẹ và biết quỹ học tập vẫn được đảm bảo, các con chị dần ủng hộ, phụ mẹ giao hàng và tìm khách.
"Trước đây thấy bố mẹ làm chủ, các con mặc định ra đời phải làm giám đốc. Giờ tôi muốn các con hiểu làm công nhân hay bảo vệ đều tốt, miễn là tạo ra giá trị", chị Hiền nói.
Trong khi chị Hiền chuyển hướng sau biến cố kinh doanh, anh Khiếu Hoàng Lâm, 52 tuổi, ở TP HCM rời ngành ngân hàng vì áp lực chỉ tiêu (KPI) và yêu cầu khắt khe từ khách hàng. Năm 2023, khi vừa tròn 25 năm đóng bảo hiểm xã hội, anh Lâm nộp đơn xin nghỉ. Dù đã chuẩn bị tâm lý, anh vẫn mất một năm rơi vào trạng thái hụt hẫng khi tách khỏi nhịp làm việc hành chính đã gắn bó suốt một phần tư thế kỷ.
Nhờ có trung tâm thể dục thể thao đầu tư từ 10 năm trước, anh Lâm chuyển sang quản lý câu lạc bộ, quay lại đúng chuyên môn thể thao từng theo học. Công việc mới không mang lại thu nhập và vị thế như ở ngân hàng, nhưng giúp anh duy trì sự năng động. Hiện tại, anh dành thời gian tập đàn, đi du lịch cùng gia đình và không còn cảnh phải nghe điện thoại công việc ngoài giờ hành chính.
Với bà chủ chuỗi trung tâm dạy thêm Hà Thị Tâm, việc giảm giờ làm ở tuổi 45 là kết quả của 20 năm tích lũy. Thời điểm chồng làm việc trong cơ quan nhà nước còn bản thân đi dạy kèm, chị học cách quản lý tài chính từ chính những phụ huynh có điều kiện kinh tế. Để tránh trượt giá, mỗi khi có tiền dư, chị mua vàng, tích góp mua căn nhà nhỏ rồi vay ngân hàng đầu tư bất động sản lớn hơn.
Suốt gần hai thập kỷ, khoản nợ vay buộc chị giữ kỷ luật trong công việc và chi tiêu. Từ chỗ dạy thuê, chị mở trung tâm riêng. Ba năm qua, chị xây dựng mô hình chia sẻ lợi nhuận, đào tạo đội ngũ giáo viên đứng lớp thay mình để rút dần khỏi việc giảng dạy trực tiếp. Năm ngoái, khi tất toán khoản vay cuối cùng và hệ thống vận hành ổn định, chị mới quyết định giảm một nửa thời gian làm việc.
Anh Khiếu Hoàng Lâm, 52 tuổi trong một chuyến du lịch Đà Lạt. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Tái thiết cuộc sống sau khi rời công sở
Trước đây, "nghỉ hưu" thường được hiểu là cột mốc kết thúc đời sống lao động khi đủ tuổi nhận sổ hưu. Hiện nay, với một bộ phận người trung niên, rời công việc toàn thời gian chỉ là bước chuyển sang một hình thức lao động khác linh hoạt hơn.
"Tiếp tục làm việc sau khi rời công sở toàn thời gian không làm giảm ý nghĩa của tuổi hưu. Đó là cách tổ chức lại cuộc sống, chủ động lựa chọn mức độ làm việc phù hợp với sức khỏe và tài chính", thạc sĩ Nguyễn Văn Tiến Sơn, giảng viên Đại học Kinh tế TP HCM, tác giả nghiên cứu về xu hướng nghỉ hưu sớm năm 2024, cho biết.
Để chuẩn bị cho giai đoạn này, ông Sơn khuyến nghị người lao động cần lập ngân sách dài hạn có tính đến yếu tố lạm phát và chi phí y tế, đảm bảo quyền lợi bảo hiểm, đồng thời thử nghiệm làm việc bán thời gian (nghỉ nháp) trước khi nghỉ hẳn. Trong đó, yếu tố cốt lõi là duy trì dòng tiền ổn định hàng tháng thay vì chỉ nhìn vào tổng giá trị tài sản.
Ở góc độ tâm lý, TS Bùi Gia Hiếu gợi ý người trung niên nên tự trả lời ba câu hỏi trước khi rẽ hướng: Công việc nào bản thân vẫn muốn làm dù không có thù lao? Việc gì có thể duy trì lâu dài mà không chán? Bản thân muốn tạo ra giá trị gì?
Theo ông, với lợi thế kinh nghiệm, người trung niên có thể chuyển sang vai trò cố vấn, đào tạo và dẫn dắt người trẻ. "Ở giai đoạn này, mỗi người nên làm 'phép trừ' trước 'phép cộng', tức lược bớt những công việc, mối quan hệ và kỳ vọng không còn phù hợp để dành không gian cho những dự định mới", ông Hiếu nói.
Anh Kiên Vũ cũng tổ chức lại cuộc sống sau khi rời công sở theo hướng này. Hiện anh duy trì việc viết lách, đầu tư, tìm hiểu công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và dành thời gian cho gia đình.
"Trước đây, người ta thường hỏi bao giờ đủ tuổi để nghỉ. Còn hiện tại, câu hỏi của thế hệ chúng tôi là bao giờ đủ khả năng để nghỉ", anh Kiên Vũ nói.
Phan Dương