10 giờ đêm, nhiều ngôi nhà có con đang tuổi đi học vẫn sáng đèn. Với học sinh cuối cấp, việc đi ngủ trước 11 giờ đêm đôi khi trở thành điều xa xỉ. Trước đây, tôi từng nghĩ đó chỉ là câu chuyện của một số gia đình quá coi trọng thành tích học tập. Nhưng rồi chính khi đồng hành cùng các con trên hành trình đi học, và qua nhiều năm làm việc với phụ huynh, giáo viên, học sinh ở nhiều địa phương khác nhau, tôi nhận ra hình ảnh ấy đã trở nên quen thuộc trong đời sống của rất nhiều gia đình Việt.
Điều khiến tôi trăn trở không phải là những đứa trẻ ấy học chăm đến mức nào, mà là việc chúng ta đã dần coi sự quá tải là một phần bình thường của tuổi học trò. Và tôi thường tự hỏi: nếu một đứa trẻ, thậm chí còn đang học tiểu học, phải thức đến khuya để hoàn thành việc học mỗi ngày, liệu vấn đề nằm ở năng lực của đứa trẻ hay ở cách chúng ta đang tổ chức việc học?
Mới đây, khi Thủ tướng yêu cầu rà soát và nghiên cứu điều chỉnh chương trình giáo dục phổ thông theo hướng giảm tải, nhiều phụ huynh đã cảm thấy nhẹ nhõm. Ai cũng mong con mình học ít áp lực hơn, có nhiều thời gian hơn để vui chơi, để trò chuyện với gia đình, để sống đúng với tuổi thơ của mình. Nhưng điều có thể khiến nhiều người không đồng tình là tôi không cho rằng chương trình phổ thông hiện nay quá nặng. Ít nhất, không phải theo cách chúng ta vẫn nghĩ. Điều đang đè nặng lên học sinh không hẳn là lượng kiến thức phải học, mà là cách chúng ta biến việc học thành một cuộc chạy đua kéo dài từ lớp học về đến tận bàn ăn và phòng ngủ.
Những năm gần đây, tôi gặp ngày càng nhiều bạn trẻ mang theo những áp lực khó gọi tên. Có em học rất giỏi nhưng luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt. Có em không biết mình thực sự thích điều gì ngoài việc cố gắng đạt điểm cao. Có em sống trong nỗi sợ thường trực rằng mình sẽ làm cha mẹ thất vọng. Tôi nhớ một cuộc trò chuyện với một học sinh lớp 10. Khi tôi hỏi điều em sợ nhất là gì, em không trả lời là thi trượt hay điểm kém. Em nói: "Con sợ nhìn thấy bố mẹ buồn". Câu trả lời ấy khiến tôi suy nghĩ rất lâu. Bởi khi một đứa trẻ coi thất bại trong học tập là thất bại trong tình yêu thương của gia đình, áp lực học đường đã vượt xa phạm vi của một bài kiểm tra hay một kỳ thi.
>> 'Sai lầm nếu vội vàng bỏ Tiếng Anh khỏi kỳ thi vào lớp 10'
Ngày càng nhiều nghiên cứu cảnh báo về sức khỏe tâm thần của người trẻ. Báo cáo Mapping Youth Mental Health Landscapes in Vietnam năm 2024 cho thấy lo âu, trầm cảm và ý nghĩ tự tử là những vấn đề nổi bật ở thanh thiếu niên Việt Nam. Đáng chú ý, phần lớn các chuyên gia và bên liên quan được tham vấn đều cho rằng áp lực học tập trong nhà trường và kỳ vọng từ cha mẹ là những vấn đề cần được ưu tiên giải quyết. Cụ thể, 94% ý kiến cho rằng áp lực từ cha mẹ và 97% cho rằng áp lực học tập trong nhà trường đang tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên. Những con số ấy không làm tôi bất ngờ.
Hơn 30 năm làm việc trong lĩnh vực phát triển, trong đó có nhiều năm đồng hành cùng giáo dục, giúp tôi có cơ hội gặp gỡ hàng nghìn học sinh, sinh viên ở nhiều hoàn cảnh khác nhau. Điều tôi nhìn thấy ngày càng rõ là phần lớn các em không thiếu năng lực. Các em chỉ đang mệt mỏi vì phải liên tục đáp ứng những kỳ vọng được đặt lên vai mình từ gia đình, nhà trường và cả xã hội. Nhiều em học rất giỏi nhưng không cảm thấy hạnh phúc. Nhiều em đạt điểm cao nhưng luôn sống trong cảm giác chưa đủ tốt. Và điều khiến tôi trăn trở nhất là có những em không còn coi việc học là cơ hội để khám phá bản thân, mà là một cuộc đua không được phép dừng lại.
Nếu chỉ giảm vài chương trong sách giáo khoa, liệu những áp lực ấy có biến mất? Tôi nghĩ là không. Điều cần thay đổi trước hết nằm ở cách chúng ta hiểu về việc học. Học sinh Việt Nam đang dành rất nhiều thời gian cho việc học nhưng không phải lúc nào cũng dành nhiều thời gian cho việc phát triển năng lực. Nhiều em học bán trú cả ngày nhưng buổi tối vẫn tiếp tục làm bài tập. Không ít gia đình xem việc con học đến 11 giờ đêm là biểu hiện của sự chăm chỉ.
Nhưng liệu chúng ta đang trân trọng sự chăm chỉ hay đang vô tình bình thường hóa sự quá tải? Nếu một học sinh đã ở trường gần cả ngày, tại sao tối về vẫn phải tiếp tục làm những dạng bài tập lặp đi lặp lại? Tại sao nhiều nhiệm vụ hoàn toàn có thể hoàn thành trên lớp lại được chuyển về nhà? Và tại sao bài tập về nhà lại chủ yếu là làm thêm những gì đã làm ở trường, thay vì giúp trẻ khám phá cuộc sống xung quanh mình?
Trong nhiều năm làm việc với các chương trình giáo dục kỹ năng sống, giáo dục tài chính, STEM và học tập trải nghiệm, tôi nhận ra rằng trẻ em học tốt nhất khi các em thấy việc học có ý nghĩa với cuộc sống của mình. Một bài tập tìm hiểu về chi tiêu trong gia đình có thể giúp trẻ hiểu giá trị của đồng tiền. Một cuộc trò chuyện với ông bà về những thay đổi của nơi mình sinh sống có thể giúp trẻ hiểu lịch sử theo cách sống động hơn nhiều trang sách. Một dự án nhỏ về phân loại rác có thể giúp trẻ hình thành trách nhiệm với môi trường. Những trải nghiệm như vậy không chỉ mang lại kiến thức. Chúng giúp trẻ biết lắng nghe, biết đặt câu hỏi, biết hợp tác và biết suy nghĩ độc lập. Theo tôi, đó mới là mục tiêu sâu xa của giáo dục.
Chính vì vậy, tôi cho rằng khác biệt không nằm ở chương trình, mà nằm ở cách chúng ta tổ chức chương trình ấy trong thực tế. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thực ra đã đưa ra một định hướng đúng khi chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực. Nhưng giữa định hướng và thực tế vẫn còn một khoảng cách khá lớn. Ở nhiều trường học, học sinh vẫn được đánh giá chủ yếu bằng khả năng ghi nhớ và tái hiện kiến thức. Chúng ta vẫn dành quá nhiều thời gian cho câu hỏi "học cái gì?" mà chưa đầu tư tương xứng cho câu hỏi "học như thế nào?".
Muốn thay đổi điều đó, trước hết phải thay đổi cách đào tạo giáo viên. Nếu người thầy vẫn được đào tạo để truyền đạt kiến thức thay vì tổ chức việc học, thì mọi cuộc cải cách chương trình đều có nguy cơ chỉ dừng lại trên giấy. Thực ra, áp lực cũng không chỉ đè lên học sinh. Một nghiên cứu thực hiện trên giáo viên tiểu học và THCS tại Hà Nội cho thấy tỷ lệ giáo viên có biểu hiện lo âu, trầm cảm và căng thẳng ở mức đáng lo ngại. Điều đó cho thấy giáo dục đang vận hành trong một vòng xoáy áp lực mà cả người dạy lẫn người học đều khó thoát ra. Và một người thầy đang kiệt sức khó có thể trở thành người truyền cảm hứng cho học sinh.
Chúng ta thường yêu cầu giáo viên đổi mới, sáng tạo và tạo động lực học tập. Nhưng rất ít khi tự hỏi liệu hệ thống hiện tại có đang tạo điều kiện để họ làm được điều đó hay không. Người thầy của thời đại hôm nay không chỉ là người truyền đạt kiến thức. Họ cần là người hướng dẫn, người đồng hành và người khơi gợi sự tò mò ở học sinh. Có lẽ cách đánh giá giáo viên cũng cần thay đổi. Một giáo viên giỏi không chỉ là người có những tiết dạy được chấm điểm cao trong các buổi dự giờ. Đó còn phải là người giúp học sinh tự tin hơn, chủ động hơn, sáng tạo hơn và dám đặt ra những câu hỏi mới.
>> 'Không nên bỏ thi nếu muốn tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai'
Một nghịch lý khác là chúng ta luôn nói "cả xã hội cùng làm giáo dục", nhưng trên thực tế vẫn đang giao gần như toàn bộ trách nhiệm ấy cho nhà trường, cho ngành giáo dục. Tôi từng chứng kiến những buổi học tại bảo tàng, vườn quốc gia hay các cơ sở nghiên cứu khoa học. Rất nhiều học sinh hào hứng, chủ động và sáng tạo hơn hẳn khi được học từ cuộc sống thực. Nhưng đáng tiếc là những mô hình như vậy phần lớn chỉ tồn tại khi có dự án hỗ trợ hoặc ở những trường có điều kiện. Nếu thực sự muốn giảm tải cho giáo dục, chúng ta cần nhiều hơn sự tham gia của các ngành văn hóa, khoa học, môi trường, bảo tàng, thư viện và các thiết chế xã hội khác. Giáo dục không thể chỉ diễn ra trong lớp học.
Và cuối cùng, có một điều tôi nghĩ chúng ta có thể thay đổi ngay từ hôm nay. Đó là mối quan hệ giữa gia đình và nhà trường. Nhiều phụ huynh đang lo con học chưa đủ. Nhiều giáo viên đang mệt mỏi vì áp lực thành tích. Trong khi đó, đứa trẻ đứng giữa hai phía, cố gắng đáp ứng những kỳ vọng ngày càng lớn. Có lẽ điều trẻ cần nhất không phải là thêm một lớp học hay thêm một bài tập mà là được tin tưởng rằng mình có thể trưởng thành theo tốc độ của riêng mình. Mỗi lần nghe nói đến chuyện giảm tải chương trình, tôi lại nghĩ đến một mục tiêu lớn hơn. Không phải làm sao để học sinh học ít hơn. Mà là làm sao để các em học hiệu quả hơn, sống hạnh phúc hơn và có nhiều thời gian hơn để trở thành chính mình.
Một đứa trẻ không cần phải giỏi tất cả mọi thứ. Điều quan trọng hơn là đứa trẻ ấy được lớn lên khỏe mạnh, biết học, biết sống, biết yêu thương và biết mình muốn trở thành ai? Khi đó, việc học mới trở lại đúng ý nghĩa ban đầu của nó: mở ra tương lai, chứ không phải trở thành gánh nặng phải mang theo mỗi ngày.
- Tiếng oan học sinh trường chuyên là 'gà chọi'
- Vỡ mộng lớp 10 trường top dù con năm nào cũng đạt học sinh giỏi
- Con tôi học trường tư 10 triệu một tháng không phải để chạy đua trường chuyên
- 'Lớp có 9 học sinh giỏi nhưng điểm thi vào lớp 10 thua con tôi'
- Điểm thi học kỳ 0,75 nhưng con tôi vẫn đỗ đại học top đầu ở Bỉ
- Tôi từng thất vọng khi con không có giấy khen học sinh giỏi