Mỗi khi con của một gia đình nào đó học hết lớp 12, những câu hỏi mà các bậc phụ huynh hỏi nhau thường là: "Cháu được bao nhiêu điểm?", "Đỗ trường nào?". Nếu điểm cao, đỗ trường tốt, đó được xem là một niềm tự hào.

Nhưng rất ít khi tôi nghe phụ huynh hỏi nhau một câu khác: "Sau 12 năm học, cháu đã biết làm được những gì?", "Nếu một ngày phải sống xa cha mẹ, cháu có đủ khả năng tự chăm sóc bản thân, tìm việc và kiếm sống không?", "Cháu có biết đọc một hợp đồng, quản lý tiền bạc, hiểu quyền và nghĩa vụ của mình, phân biệt thông tin đúng sai trên mạng hay giải quyết một vấn đề thực tế không?".

Có lẽ chính cách đặt câu hỏi này cho thấy chúng ta đang nhìn giáo dục phổ thông từ một góc hơi lệch.

18 tuổi là một cột mốc của cuộc đời

Sau 12 năm học, một người bước sang tuổi 18. Xã hội không còn nhìn họ đơn thuần như một đứa trẻ trong gia đình. Họ bước vào tuổi trưởng thành, bắt đầu tự chịu trách nhiệm nhiều hơn đối với lựa chọn và hành động của mình.

Thế nhưng trong rất nhiều gia đình, một người 18 tuổi vẫn được gọi là "đứa trẻ to xác".

Cha mẹ vẫn lo từng bữa ăn, giặt quần áo, quản lý tiền, quyết định đi đâu, học gì, thậm chí chọn nghề gì. Có những bạn đã 18 tuổi nhưng nếu được đưa ra khỏi gia đình, lại lúng túng trước những việc rất bình thường của cuộc sống.

Điều đáng suy nghĩ là: Nếu sau 12 năm giáo dục phổ thông, sản phẩm cuối cùng vẫn là một "đứa trẻ to xác", chúng ta cần xem lại mình đã đặt mục tiêu giáo dục vào đâu.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 thực ra đã xác định khá rõ hướng đi này. Mục tiêu không chỉ là truyền đạt kiến thức, mà còn hình thành năng lực tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo; cùng các năng lực về ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học...

Riêng giáo dục THPT được xác định là tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân, khả năng tự học, lựa chọn nghề nghiệp và thích ứng với những thay đổi của xã hội.

Vậy thì tại sao trong đời sống, chúng ta vẫn thường đánh giá một học sinh sau 12 năm học chủ yếu bằng một con số điểm thi và tên trường đại học?



Một người có thể học đại học, học cao đẳng, học nghề, đi làm, khởi nghiệp hoặc vừa làm vừa học tiếp. Điều xã hội cần ở một người 18 tuổi trước khi họ bước vào những con đường đó là một nền tảng đủ tốt để họ có thể tiếp tục phát triển.

Vì vậy, câu hỏi cuối cùng của giáo dục phổ thông không nên chỉ là: "Em này có đủ điểm để vào trường đại học nào?".

Câu hỏi quan trọng hơn phải là: "Sau 12 năm, em đã trở thành một công dân như thế nào?".

Một công dân 18 tuổi có thể đọc hiểu một bài báo và nhận ra đâu là thông tin cần kiểm chứng. Có thể tính toán những khoản thu chi cơ bản. Có hiểu biết tối thiểu về khoa học để không dễ dàng tin vào những thông tin vô căn cứ. Biết những quyền và nghĩa vụ cơ bản của mình. Biết sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Biết giao tiếp, làm việc với người khác, tự học và giải quyết một vấn đề mà chưa từng gặp trong sách giáo khoa.

Và quan trọng không kém, người đó phải có khả năng bước vào đời mà không hoàn toàn phụ thuộc vào cha mẹ.


Nếu lấy việc vào đại học làm đích đến của giáo dục phổ thông, rất dễ xảy ra một điều: chương trình, cách dạy, cách học và cả cách phụ huynh đầu tư cho con đều xoay quanh cánh cổng đại học.

Môn nào dùng để thi thì học nhiều. Nội dung nào giúp tăng điểm thì luyện kỹ. Chứng chỉ nào được cộng điểm thì tìm cách có. Trường nào có tỷ lệ học sinh đỗ đại học cao thì được xem là trường tốt.

Khi đó, một cách vô tình, "cái đuôi" tuyển sinh có thể trở thành thứ điều khiển cả "cơ thể" giáo dục phổ thông.

Trong khi đó, mục tiêu của giáo dục phổ thông phải rộng hơn rất nhiều. Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã xác định việc đánh giá theo Chương trình GDPT 2018 phải hướng tới chuẩn đầu ra và năng lực vận dụng, phân tích, giải quyết vấn đề, chứ không chỉ đo kiến thức ghi nhớ.

Tôi cho rằng sau 12 năm học, bên cạnh kỳ thi tốt nghiệp, nên có một cách đánh giá độc lập, trên mẫu học sinh đại diện cho cả nước, để trả lời một câu hỏi rất đơn giản:

Một người Việt Nam ở tuổi 18 đã có đủ kiến thức và năng lực nền tảng để bước vào đời hay chưa? Không nhất thiết phải bắt tất cả học sinh làm thêm một kỳ thi nặng nề. Có thể lấy mẫu đại diện và xây dựng các tình huống gần với cuộc sống.

Cho một bài báo để học sinh phân tích thông tin. Cho một tình huống vay tiền để kiểm tra khả năng tính toán. Một vấn đề pháp luật đơn giản để xem các em hiểu quyền và nghĩa vụ của mình đến đâu. Một thông tin khoa học đang lan truyền trên mạng để xem các em có biết kiểm chứng. Một tình huống công việc để xem các em có biết lập kế hoạch, giao tiếp và giải quyết vấn đề.


Khi ấy, chúng ta sẽ có một thước đo khác về chất lượng giáo dục. Không phải trường này có bao nhiêu học sinh đỗ đại học. Không phải học sinh đạt bao nhiêu điểm. Mà là sau 12 năm, xã hội đã nhận được những công dân 18 tuổi có năng lực đến đâu.

Đại học vẫn quan trọng. Điểm thi vẫn cần thiết cho tuyển sinh. Nhưng đó là câu chuyện của con đường tiếp theo, không nên trở thành mục đích duy nhất của 12 năm giáo dục phổ thông.

Nếu coi giáo dục như xây một cây cầu, thì 12 năm phổ thông phải xây đủ một cây cầu để một người bước từ tuổi thơ sang cuộc đời trưởng thành. Đại học chỉ là một trong những con đường nằm phía bên kia cây cầu.

Nếu cứ lấy kích thước của từng cánh cổng đại học để quyết định cây cầu phải xây thế nào, chúng ta có thể tạo ra những học sinh rất giỏi vượt qua kỳ thi, nhưng chưa chắc đã tạo ra những người 18 tuổi đủ năng lực để tự bước đi.

Mục tiêu cuối cùng của giáo dục phổ thông không nên là đưa càng nhiều học sinh qua cánh cổng đại học, mà là giúp mỗi người bước qua tuổi 18 với đủ kiến thức, năng lực và trách nhiệm để tự đứng trên đôi chân của mình.

Minh Khang