Những con số này vừa được đặt lên bàn phiên họp về tình hình kinh tế xã hội tháng 7 của TP HCM. Lãnh đạo Thành phố yêu cầu làm rõ nguyên nhân.
Tôi nghĩ yêu cầu đó rất đúng. Nhưng tôi có một câu hỏi khác: con số ấy đang đếm cái gì?
Hai dòng số liệu, một vào một ra, thường được dùng như nhiệt kế đo sức khỏe khu vực doanh nghiệp. Vào nhiều hơn ra thì mừng, ra nhiều hơn vào thì lo.
Tôi ngờ rằng chiếc nhiệt kế này đang đo chưa đúng chỗ.
Hơn mười năm trước, tôi chứng kiến cuộc chạy đua phát hành thẻ tín dụng của các ngân hàng. Quà tặng, voucher, hoàn tiền, miễn phí thường niên, tất cả dành cho khách hàng mở thẻ mới. Người tiêu dùng học rất nhanh: mở thẻ, nhận quà, đóng thẻ, sang ngân hàng khác mở thẻ khác. Trên báo cáo, ngân hàng nào cũng có nhiều khách hàng mới. Chỉ có điều, đó chưa chắc là những khách hàng có giá trị.
Ngành marketing gọi bài học ấy là giá trị vòng đời khách hàng. Giá trị lớn nhất không nằm ở việc có được một khách hàng, mà ở việc giữ được khách hàng đó trong nhiều năm. Một khách hàng lâu năm mang lại doanh thu, dữ liệu, thói quen, niềm tin, và cả những khách hàng khác do họ giới thiệu. Ngân hàng nào chỉ thưởng cho việc mở thẻ mà quên việc giữ thẻ, sớm muộn cũng nhận về những chiếc thẻ chỉ sống được vài tháng.
Cách nhìn khu vực doanh nghiệp cũng cần một khái niệm tương tự, tạm gọi là giá trị vòng đời doanh nghiệp. Một nền kinh tế khỏe không chỉ cần nhiều doanh nghiệp được khai sinh. Nó cần nhiều doanh nghiệp sống đủ lâu để tích lũy năng lực và lớn lên. Một doanh nghiệp hai mươi năm tuổi rời thị trường không thể được cân bằng một-một với một doanh nghiệp vừa đăng ký hôm qua, dù trên bảng thống kê chúng chỉ là hai đơn vị cộng trừ cho nhau.
Nhưng câu chuyện còn một tầng nữa.
Hãy hình dung một hộ kinh doanh quen thuộc. Cùng ông chủ, cùng cửa hàng, cùng nhân viên, cùng khách quen, cùng nhà cung cấp. Hôm nay hộ kinh doanh đóng. Ngày mai một công ty TNHH ra đời tại đúng địa chỉ ấy. Thống kê ghi nhận một đơn vị biến mất và một doanh nghiệp mới được tạo ra. Nhưng thực tế chỉ có một hoạt động kinh doanh vừa thay áo. Sự thay áo ấy tự thân không phải điều đáng lo; việc hộ kinh doanh chuyển thành doanh nghiệp thậm chí là hướng Nhà nước đang khuyến khích. Vấn đề chỉ là cách ghi nhận khiến cả nỗi lo lẫn niềm vui đều có thể bị thổi phồng.
Đếm doanh nghiệp thành lập mới và rút lui không phải là cách làm sai hay lạc hậu. Đây vẫn là cách đếm phổ biến trên thế giới. Nhưng nếu chỉ dừng ở hai con số đó thì chưa đủ.
Không phải cứ khai tử là chết, và không phải cứ khai sinh là mới. Tuổi của một pháp nhân và tuổi của một năng lực kinh doanh là hai thứ khác nhau. Đơn vị đáng theo dõi vì thế có lẽ không chỉ là pháp nhân, mà cả hoạt động kinh doanh đứng sau pháp nhân đó.
Cũng cần tránh một cực đoan ngược lại: không phải doanh nghiệp nào sống lâu cũng tốt. Kinh tế thị trường cần sự đào thải, cần vốn và lao động rời khỏi những nơi kém hiệu quả để chảy về nơi hiệu quả hơn. Mục tiêu không phải là cứu mọi doanh nghiệp bằng mọi giá. Điều đáng tránh là để những doanh nghiệp khỏe phải chết trẻ, vì thiếu vốn, thiếu mặt bằng, hay vì thủ tục.
Muốn biết điều đó có đang xảy ra không, các chỉ số dòng chảy hiện nay là không đủ. Chúng ta cần thêm cách đếm theo lứa. Cục Thống kê Lao động Mỹ theo dõi từng lứa cơ sở kinh doanh từ khi ra đời. Trong lứa ra đời năm 2013, gần 80% còn hoạt động sau một năm, khoảng một nửa sau 5 năm, và chỉ hơn một phần ba đi được đến năm thứ mười. Những đường cong như vậy trả lời câu hỏi mà thống kê số doanh nghiệp thành lập mới hàng tháng không thể trả lời: chúng sống được bao lâu? Việt Nam hiện chưa công bố định kỳ bộ số liệu tương tự.
TP HCM đang yêu cầu làm rõ vì sao hơn 38.800 doanh nghiệp rút lui. Nhưng có lẽ bên cạnh câu hỏi vì sao họ rời đi, cần bắt đầu theo dõi từng lứa doanh nghiệp qua năm tháng: trong 100 doanh nghiệp thành lập 5 năm trước, hôm nay còn bao nhiêu; bao nhiêu đã lớn lên; và những doanh nghiệp có năng lực rời đi vì điều gì?
Chỉ khi đó, chúng ta mới biết một con số tăng lên là thêm năng lực kinh doanh hay chỉ thêm giấy khai sinh, và một con số giảm đi là một hoạt động kinh doanh thực sự kết thúc, hay chỉ vừa thay áo.
Trịnh Việt Dũng