Mới đây khi lướt tin tức, tôi giật mình khi biết hội nhóm "con ghét bố mẹ" trên mạng xã hội tại Việt Nam đã thu hút hàng chục ngàn thành viên, phần lớn ở lứa tuổi vị thành niên. Những dòng trạng thái ẩn danh tràn ngập sự phẫn nộ, bất lực và cô độc. Cùng lúc đó, nhiều người bàng hoàng trước những vụ học sinh hành động dại dột vì áp lực điểm số và kỳ vọng gia đình.

Thay vì vội vã lên án bọn trẻ bất hiếu, người lớn chúng ta cần can đảm nhìn vào sự thật: đây là hồi chuông báo động đỏ cho thấy sợi dây kết nối bên trong mỗi mái nhà đang đứt gãy nghiêm trọng.

Có một nghịch lý phổ biến là những thiên chức hệ trọng nhất của đời người lại là những việc chúng ta bước vào mà không hề được đào tạo. Người ta phải mất nhiều năm học nghề, thi chứng chỉ để trở thành kỹ sư, bác sĩ hay thợ tiện. Giáo viên ở các trường sư phạm đều phải học qua những giáo trình bài bản về tâm lý lứa tuổi. Thế nhưng, trách nhiệm làm vợ, làm chồng, làm cha mẹ thì hầu hết chúng ta đều làm theo bản năng hoặc sao chép kinh nghiệm từ thế hệ trước. Đến những việc sinh hoạt bình thường, người xưa còn răn "học ăn, học nói, học gói, học mở", vậy mà một công việc gắn liền với sinh mệnh và tâm hồn của một con người - nghề làm cha mẹ - lại gần như không có trường lớp nào chỉ dạy.

Trong thời gian sống và học tập tại Australia, tôi đặc biệt ấn tượng với cách hành xử của các bậc cha mẹ bản địa. Dù ở công viên hay siêu thị, mỗi khi trò chuyện, giải thích hay nhắc nhở một đứa trẻ, người lớn luôn ngồi thụp xuống để tầm mắt của mình ngang bằng với con. Hành động nhỏ bé ấy chứa đựng một thông điệp lớn: tôn trọng đứa trẻ như một cá nhân độc lập và bình đẳng, lắng nghe như hai đối tác, thay vì đứng từ trên cao chỉ tay xuống phán xét và áp đặt.

>> Tôi không hiểu sao nhiều cha mẹ cho con tiểu học đọc truyện Conan

Một nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh: Trẻ em chỉ có thể phát triển lành mạnh khi có đủ sự kết nối an toàn với chính mình và với những người xung quanh. Sự kết nối an toàn ấy bắt đầu từ cảm giác được tin cậy, được tôn trọng và được yêu thương vô điều kiện ngay tại gia đình. Khi có điểm tựa vững chãi này, trẻ mới có đủ can đảm khám phá thế giới, hình thành lòng tự trắc ẩn và biết cách chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình.

Thế nhưng, nếp nghĩ truyền thống của không ít phụ huynh tại Việt Nam lại đang tước đi sự an toàn đó. Định kiến "trứng đòi khôn hơn vịt" hay "con cãi cha mẹ trăm đường con hư" đã biến gia đình từ chốn nương tựa thành nơi phán xử, nơi tiếng nói phản biện của trẻ bị dán nhãn là chống đối. Chúng ta vô tình biến thành tích học tập của con thành món trang sức cho thể diện người lớn. Điều đó gửi đi một thông điệp cay đắng: tình thương của cha mẹ là có điều kiện, con chỉ có giá trị khi mang về điểm số cao và vâng lời tuyệt đối.

>> Nhóm 'con ghét bố mẹ' vượt 115 nghìn thành viên

Khi sợi dây kết nối an toàn bị cắt đứt, trẻ không chỉ xa lánh cha mẹ mà còn đánh mất kết nối với chính mình, rơi vào cảm giác chông chênh và vô giá trị. Những bi kịch xót xa xảy ra không phải vì các em bồng bột, mà vì cảm giác cô độc tận cùng khi người bảo vệ lại trở thành nguồn cơn của sự ngột ngạt.

Thay đổi một quán tính văn hóa ăn sâu qua nhiều thế hệ chưa bao giờ là điều dễ dàng, ngay cả với những người tự cho rằng mình đã trang bị đủ hiểu biết. Bản thân tôi, dù đã được học về tâm lý lứa tuổi ở trường đại học lẫn ở công ty, vẫn từng phạm sai lầm đau đớn. Khi con trai tôi đang học tại trường Đại học Bách Khoa TP HCM, trong một lần thấy con có phần lơ là, tôi đã cất lời nhắc con chú tâm học tiếng Anh. Tôi nghĩ mình nhắc rất nhẹ nhàng, với tâm thế lo xa của một người cha. Nhưng con nhìn thẳng vào tôi và nói một câu khiến tôi chết lặng: "Ba đã xúc phạm đến con nhiều lần rồi đó."

Phản ứng ấy nằm ngoài mọi tưởng tượng của tôi. Tôi ngỡ ngàng, rồi giật mình cay đắng nhận ra rằng đằng sau sự "nhắc nhở nhẹ nhàng" của mình vẫn là sự can thiệp thái quá, là sự nghi ngờ năng lực tự chủ của một người trưởng thành. Tôi đã nhân danh tình thương để đặt lên vai con sự kiểm soát mà không hề hay biết.

Khoảnh khắc đó buộc tôi phải nhìn lại thói quen thứ 5 của Stephen Covey: "Hãy tìm cách hiểu người khác trước, rồi mới mong người khác hiểu mình". Chúng ta rất dễ rơi vào bẫy giao tiếp một chiều: nghe con nói nửa câu đã vội chuẩn bị lời răn dạy, chỉnh đốn. Trong khi đó, điều một đứa trẻ cần nhất là sự "lắng nghe thấu cảm", nghe bằng mắt, bằng trái tim để hiểu nỗi niềm đằng sau những hành vi "chướng tai, gai mắt" từ con trẻ.

Giữa một sự việc và phản ứng của chúng ta luôn có một khoảng trống. Trong khoảng trống đó là quyền tự do lựa chọn của một người trưởng thành: lùi lại một nhịp để đồng hành, hay tiếp tục dùng quyền lực làm tổn thương con trẻ. Gia đình chỉ thực sự là tổ ấm khi nó là nơi an toàn nhất để con cái trở về sau những va đập ngoài xã hội, nơi con được phép sai lầm, được phép yếu đuối mà không sợ bị phán xét hay ruồng bỏ cảm xúc.

Muốn xã hội bớt đi những lời kêu cứu tuyệt vọng, bớt đi những lá thư tức tưởi trên bàn học, mỗi người làm cha, làm mẹ có lẽ phải bắt đầu học lại từ đầu thiên chức của mình. Sự thay đổi không cần đến những điều to tát, mà có thể bắt đầu ngay từ hôm nay: ngồi xuống ngang tầm mắt của con, buông ngón tay chỉ trích và thật lòng lắng nghe con bày tỏ để thực sự thấu hiểu; đừng để sự áp đặt vô tình đẩy con vào nỗi cô đơn cùng cực, phải đi tìm sự giải tỏa ở những hội nhóm ảo ngoài kia.

Lương Quang Hùng

  • Tôi cho con đọc truyện Conan từ 6 tuổi
  • Bố mẹ ôm điện thoại suốt bữa tối, không biết con mất ngủ đã hai tháng
  • Bất lực với đứa trẻ phá đồ trong khu vui chơi
  • 'Lắp camera giám sát con thể hiện sự bất lực của cha mẹ'
  • 'Steve Jobs của Việt Nam' bị bố mắng vì tháo tung đồ chơi
  • Tôi nên người nhờ bố gia trưởng, chưa một ngày nuông chiều con