Vì sao mùa thu năm nay nóng bất thường?

Nhiệt độ trung bình cả nước tháng 10/2026 là 26,3 độ C, cao hơn trung bình nhiều năm 1,74 độ. Đây là tháng 10 nóng nhất kể từ khi bắt đầu quan trắc năm 1961. Riêng Bắc Bộ, nhiệt độ trung bình cao hơn 2-3 độ C. Trong 98 trạm khí tượng ghi nhận mức nhiệt trung bình tháng đạt hoặc vượt kỷ lục lịch sử cùng thời kỳ, có 87 trạm thuộc khu vực này. Mùa thu năm nay, đặc biệt tại Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ, không thể hiện rõ đặc trưng nhiệt độ giảm dần, trời chuyển mát rồi se lạnh.

Ông Trương Bá Kiên, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, giải thích tình trạng trên là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó El Nino mạnh góp phần làm gia tăng khả năng xuất hiện nền nhiệt cao; làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, tác động đến sự phân bố nhiệt và mưa ở nhiều khu vực. Tuy nhiên, El Nino không trực tiếp khiến mọi nơi đều nóng lên mà phải xét đến hoạt động của các hệ thống thời tiết từng thời kỳ.

Tại miền Bắc, nguyên nhân quan trọng là các đợt không khí lạnh đầu mùa xuất hiện yếu hoặc muộn, chưa đủ sức làm nhiệt độ giảm rõ rệt và duy trì trạng thái se lạnh. Trong khi đó, những thời kỳ khu vực chịu ảnh hưởng của hoàn lưu áp cao cận nhiệt đới cũng khiến thời tiết ít biến động, nền nhiệt tiếp tục cao. Vì vậy, những đợt mát ngắn ngày có thể xuất hiện nhưng chưa tạo thành trạng thái thời tiết đặc trưng của mùa thu.

Bên cạnh đó, xu thế nóng lên dài hạn do biến đổi khí hậu đang làm nền nhiệt chung tăng, khiến các đợt nóng trong giai đoạn chuyển mùa trở nên rõ rệt hơn. Ở Hà Nội và các đô thị lớn, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị do mật độ xây dựng, bêtông hóa và hoạt động của con người cũng khiến nhiệt độ duy trì cao, nhất là vào ban đêm, làm cảm giác mát mẻ giảm đi.

Dù vậy, ông Kiên lưu ý không nên quy toàn bộ diễn biến bất thường của mùa thu năm nay cho El Nino, cũng chưa thể từ một năm thời tiết nóng để kết luận mùa thu đang biến mất hoặc ngắn lại. Muốn xác định sự thay đổi có mang tính quy luật hay không cần phân tích chuỗi số liệu dài hạn về nhiệt độ, thời điểm chuyển mùa và hoạt động của gió mùa. Nền nhiệt trung bình mùa đông được dự báo cao hơn bình thường cũng không đồng nghĩa miền Bắc sẽ không rét, bởi những đợt không khí lạnh mạnh vẫn có thể xuất hiện.

TS Trương Bá Kiên trả lời báo VnExpress. Ảnh: Gia Chính

Mùa đông miền Bắc có thể ít ngày rét

Mùa đông 2026-2027 được dự báo có nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm, số ngày rét có thể ít hơn và các đợt rét có xu hướng ngắn hơn. Theo ông Trương Bá Kiên, diễn biến này liên quan đến El Nino mạnh đang tác động đến hoàn lưu khí quyển khu vực.

Khi El Nino phát triển, hoàn lưu khí quyển trên khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới có thể thay đổi, ảnh hưởng đến hoạt động của các hệ thống thời tiết chi phối Việt Nam. Trong mùa đông, điều này có thể làm giảm tần suất hoặc cường độ của một số đợt không khí lạnh tràn xuống Việt Nam, khiến nền nhiệt trung bình cao hơn và thời gian duy trì trạng thái rét không kéo dài như thông thường.

Theo dự báo của cơ quan khí tượng, nhiệt độ tháng 11/2026 có thể cao hơn trung bình nhiều năm 1-2 độ C; tháng 12/2026 và tháng 1/2027 cao hơn khoảng 0,5-1,5 độ C. Khu vực Tây Nguyên và Nam Bộ cũng có khả năng ghi nhận nhiệt độ cao hơn trung bình 1-2 độ C. Đây là cơ sở để nhận định mùa đông năm nay có thể ấm hơn, đặc biệt về số ngày rét và nền nhiệt trung bình.

Tuy nhiên, mùa đông ấm không đồng nghĩa miền Bắc sẽ không có những đợt rét sâu. Không khí lạnh vẫn có thể hoạt động mạnh trong từng thời kỳ, gây rét đậm, rét hại, thậm chí xuất hiện băng giá ở vùng núi cao. Vì vậy, cần phân biệt giữa xu thế nhiệt độ trung bình của cả mùa và những đợt rét cực đoan riêng lẻ; El Nino làm tăng khả năng mùa đông ấm nhưng không loại trừ các đợt rét mạnh.

El Nino có thể đạt đỉnh cuối năm, hạn mặn trong năm 2027

Theo cập nhật ngày 2/11 của Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ, dị thường nhiệt độ mặt nước biển tuần gần nhất tại khu vực Nino 3.4 đạt khoảng 2,5 độ C. El Nino 2026-2027 nhiều khả năng đạt đỉnh vào tháng 11-12, sau đó duy trì trạng thái mạnh đến rất mạnh trong những tháng đầu năm 2027.

Ông Kiên cho biết đợt El Nino hiện nay có những điểm tương đồng với các năm 1997-1998, 2015-2016 và 2023-2024. Trong đợt 2015-2016, nắng nóng kéo dài, thiếu mưa và mùa khô khắc nghiệt đã gây hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn trên diện rộng, nhất là ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long. Giai đoạn 2023-2024 cũng xảy ra hạn mặn, nhưng thiệt hại tại đồng bằng thấp hơn một phần nhờ dự báo, điều tiết nước và điều chỉnh lịch thời vụ chủ động hơn.

Hà Nội mùa thu năm 2026. Ảnh: Hoàng Giang

Theo ông Kiên, tác động nghiêm trọng hơn đến nguồn nước tại Việt Nam có thể xuất hiện trong những tháng đầu và giữa năm 2027, sau thời điểm El Nino đạt đỉnh. Các khu vực cần chú ý gồm duyên hải Nam Trung Bộ, cao nguyên Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long. Đây là những nơi có nguy cơ thiếu mưa, nắng nóng, suy giảm nguồn nước, hạn hán và xâm nhập mặn.

Giai đoạn tháng 1-5/2027, nắng nóng, thiếu mưa, hạn hán và xâm nhập mặn có thể cùng gia tăng. Nếu ít mưa kéo dài, nắng nóng ở phía Nam có thể xuất hiện sớm, gay gắt hơn trong khoảng tháng 2-4. Bắc Trung Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ cũng có nguy cơ thiếu nước kéo dài sang mùa hè nếu mưa đầu mùa không đủ bổ sung nguồn.

Ngoài hạn hán, xâm nhập mặn, năm 2027 cần đề phòng khô nóng kéo dài, cháy rừng và suy giảm nguồn nước phục vụ thủy điện, sản xuất nông nghiệp, sinh hoạt. Để ứng phó, chuyên gia đề xuất các địa phương rà soát khả năng tích trữ của hồ chứa, hệ thống thủy lợi và nguồn nước ngầm; xây dựng phương án phân bổ nước, ưu tiên sinh hoạt. Ngành nông nghiệp cần điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, tăng tưới tiết kiệm và hạn chế mở rộng sản xuất ở nơi có nguy cơ thiếu nước.

Riêng Đồng bằng sông Cửu Long cần theo dõi sát dòng chảy thượng nguồn, độ mặn và thủy triều; chủ động vận hành công trình kiểm soát mặn, tích trữ nước ngọt và chuẩn bị nguồn cấp thay thế. Ông Kiên nhấn mạnh những tháng cuối năm 2026 là thời gian quan trọng để chuẩn bị, thay vì chờ hạn hán và xâm nhập mặn xảy ra mới ứng phó.

Gia Chính