Giờ trà được viện quy định là một hoạt động trong ngày làm việc, nhưng không ai điểm danh. Mọi người có thể tham dự mà không cảm thấy mình đang bỏ bê công việc.
Tôi có một đồng nghiệp vừa là bạn vừa là đối thủ cạnh tranh trong nghiên cứu. Chúng tôi cùng theo đuổi một hướng khoa học nhưng có những bất đồng về kết quả, nên mỗi lần gặp nhau thường tranh luận rất lâu và nhiệt huyết. Dù tranh luận tới đâu, ba giờ chiều cả hai vẫn kéo nhau xuống uống trà, nhâm nhi miếng bánh để lấy sức "cãi" tiếp.
Một lần, vì quá mệt, chúng tôi đành chuyển chủ đề và vô tình phát hiện ra cả hai cùng quan tâm đến một hướng nghiên cứu khác. Cuối cùng, chúng tôi cùng viết với nhau một bài báo về đề tài mới ấy.
IPMU được thành lập năm 2007 trong chương trình xây dựng các trung tâm nghiên cứu quốc tế hàng đầu của chính phủ Nhật Bản. Bên cạnh mục tiêu khoa học, chương trình còn đặt ra những yêu cầu về quốc tế hóa, hợp tác liên ngành và cải cách tổ chức nghiên cứu.
Ngay cả một cường quốc khoa học như Nhật Bản cũng chủ động thay đổi cách tổ chức các viện nghiên cứu để thu hút nhân tài quốc tế. Họ không chỉ tìm kiếm những người giỏi phù hợp với hệ thống sẵn có, mà còn xây dựng những môi trường mới để người giỏi từ khắp thế giới muốn đến làm việc.
Giờ trà chiều chỉ là một chi tiết nhỏ trong cách tổ chức ấy. Quan trọng là viện chủ động dành ra một khoảng thời gian trong ngày làm việc mà không đặt trước mục tiêu hay yêu cầu về kết quả cụ thể.
Một cuộc trò chuyện có thể mở ra một hướng nghiên cứu. Để theo đuổi nó, nhà khoa học còn cần quyền chủ động và sự hỗ trợ thực tế. Tại Nhật Bản, các nghiên cứu sau tiến sĩ đủ điều kiện có thể đứng tên chủ nhiệm đề tài xin tài trợ, không nhất thiết phải là giáo sư. Ở IPMU, các nhà khoa học giàu kinh nghiệm hướng dẫn người trẻ chuẩn bị đề án, góp ý chuyên môn; bộ phận hành chính hỗ trợ rà soát hồ sơ và thủ tục. Nhà nghiên cứu không phải tự xoay xở mọi việc.
Tôi chọn đến IPMU một phần vì muốn gần gia đình và Việt Nam hơn. Nhưng nếu không tìm thấy một môi trường phù hợp để tiếp tục phát triển sự nghiệp, tôi đã không rời nước Mỹ.
Vì thế, tôi đặc biệt chú ý đến hai chữ "trọng dụng" trong phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 của Tổng Bí thư Tô Lâm: "Chiến lược nhân tài đặt trọng dụng ở vị trí then chốt, gắn thu hút với đào tạo, phát triển và cống hiến".
Định hướng ấy đặt ra một yêu cầu cụ thể cho các cơ quan, doanh nghiệp và tổ chức tại Việt Nam: biến những cam kết về trọng dụng nhân tài thành điều kiện làm việc thực tế, được duy trì trong suốt quá trình phát triển nghề nghiệp của ứng viên.
Khi nhắm đến một ứng viên xuất sắc, các tổ chức thường bắt đầu bằng mức lương, vị trí và đãi ngộ. Nhưng ứng viên cũng đang cân nhắc những năm tiếp theo trong sự nghiệp của mình. Họ sẽ được làm những công việc gì, có thể phát triển đến đâu, được trao quyền quyết định thế nào, và tổ chức có sẵn sàng hỗ trợ những dự định của họ hay không?
Một kỹ sư giỏi có thể được trả lương cao nhưng không có cơ hội thực hiện ý tưởng mới. Một nhà quản lý có thể được tuyển về với nhiều kỳ vọng nhưng không đủ thẩm quyền để thay đổi cách vận hành. Khi ấy, năng lực của ứng viên chưa chắc là điều đang giới hạn những gì họ có thể làm được.
Ứng viên thường được yêu cầu phù hợp với tổ chức, sẵn sàng thích nghi với môi trường làm việc và văn hóa sẵn có. Điều đó cần thiết. Nhưng với những ứng viên xuất sắc, tổ chức cũng phải tự hỏi mình có đủ khả năng tạo điều kiện để họ phát huy hết tiềm năng của mình hay không.
Ứng viên xuất sắc thường có nhiều lựa chọn nghề nghiệp. Thật khó tưởng tượng họ sẽ chấp nhận gắn bó lâu dài nếu liên tục phải chấp nhận tạm gác lại hay thu hẹp những dự định của mình - nhằm thích nghi với những giới hạn mà tổ chức, lẽ ra, đã có thể chấp nhận thay đổi để tạo điều kiện cho họ.
Tạo điều kiện cho người giỏi phát triển không có nghĩa là đáp ứng mọi mong muốn của họ. Điều quan trọng là xác lập những quyền hạn và trách nhiệm rõ ràng, rồi dành đủ dư địa để họ chủ động làm việc, thử nghiệm ý tưởng mới và nắm bắt các cơ hội phát sinh.
Đối với Việt Nam, đây cũng là vấn đề vượt ra ngoài việc mời những người tài đang làm việc ở nước ngoài trở về. Một người Việt xa quê có thể lựa chọn trở về vì gia đình, quê hương và mong muốn đóng góp. Nhưng những động lực ấy không thể thay thế mãi cho cơ hội phát triển nghề nghiệp, càng không thể là lý do để những người giỏi từ các quốc gia khác lựa chọn Việt Nam.
Ba giờ chiều ở IPMU, chúng tôi vẫn xuống uống trà, có khi bàn chuyện khoa học, có khi nói đủ chuyện trên đời. Viện dành sẵn khoảng thời gian ấy, dù chẳng ai biết những cuộc trò chuyện sẽ dẫn đến đâu. Tôi nghĩ một nơi muốn người giỏi đến và ở lại cũng cần biết chừa những khoảng trống như thế.
Nguyễn Nhật Minh