Giữa cái nắng sáng 15/9 tại xã Thu Bồn, ông Võ Đình Thế, 62 tuổi, lặng lẽ theo dõi đội khai quật đang cẩn trọng bóc tách, để lộ những chiếc xương ống, sọ người, dây dù, mảnh vải võng mục nát cùng chiếc ví da cũ kỹ. Toàn bộ hiện vật được sắp xếp vào từng chiếc hộp riêng trước khi chuyển về quàn tại xã Hiệp Đức.
Nhìn những kỷ vật quen thuộc với người lính, người đàn ông lặng đi. Gần 40 năm qua, ông hai lần tự tay chôn cất, xây mộ và coi 17 hài cốt liệt sĩ ấy như ruột thịt. "Tôi không có công lao gì to tát, chỉ là người được các anh chọn gửi gắm để lo hương khói", ông Thế mở đầu câu chuyện bằng giọng xứ Quảng trầm ấm.
Ông Võ Đình Thế (bên trái), cùng đại diện Bộ Chỉ huy quân sự TP Đà Nẵng di chuyển các hài cốt vừa cất bốc tại khu mộ tập thể ở xã Thu Bồn về xã Hiệp Đức chuẩn bị cho Lễ truy điệu. Ảnh: NVCC
Cuộc gặp định mệnh tuổi 22
Ông Thế sinh tại thôn Đại Phú, xã Đại Nghĩa, huyện Đại Lộc (tỉnh Quảng Nam cũ), từng nhập ngũ tại Tiểu đoàn 91, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng. Khi huyện miền núi Hiệp Đức thành lập năm 1986, ông được điều về Ban Chỉ huy quân sự huyện phụ trách mảng động viên tuyển quân nhờ chữ viết đẹp.
Khoảng năm 1987-1988, trong một lần đi công tác ngang qua đồi Thị, ông thấy chiếc máy ủi đang san gạt mặt bằng làm đài truyền thanh huyện. Lưỡi ủi bất ngờ cày tung nắp một lô cốt cũ, để lộ một hầm chứa đầy xương cốt. Thấy cảnh tượng rùng rợn, đám đông hoảng sợ bỏ chạy tán loạn.
Chàng lính trẻ 22 tuổi dừng xe, tiến lại gần. Trước mắt ông là hố chôn tập thể chứa đúng 17 sọ người, xương tay xương chân bị trói chặt từng chùm bằng dây dù. Qua chiếc nón tai bèo, dép lốp và mảnh dù ngụy trang của bộ đội đặc công, ông Thế nhận ra đây chính là thi thể của chiến sĩ quân giải phóng. Họ là chiến sĩ đặc công Sư đoàn 2, Quân khu 5, hy sinh khoảng năm 1970 trong trận đánh cứ điểm đồi Thị; sau khi bị bắt và tiêu diệt, họ bị trói chặt rồi vùi xuống lô cốt.
"Lúc ấy tôi không hề thấy sợ, chỉ thương đến thắt ruột. Toàn lính trẻ mười tám, đôi mươi hy sinh vì đất nước mà nằm lạnh lẽo thế này", ông Thế nhớ lại. Báo cáo chính quyền địa phương, song thời đó khó khăn nên ông không nhận được hồi âm kịp thời. Một mình ông lầm lũi từ 8h đến 15h gom nhặt từng chiếc răng, mẩu xương vụn bọc vào các tấm vải dù, khiêng sang khu đất gần trường bắn huyện đội để chôn cất chung một nấm mồ.
Phần mộ tập thể đầu tiên do ông Thế xây. Ảnh: NVCC
Hai lần dời mộ và gian thờ riêng tại TP HCM
Cuối năm 1988, ông Thế xuất ngũ, mang theo balô vào TP HCM mưu sinh. Từ người bốc vác, làm thuê tại Trung tâm bán sỉ dược phẩm lớn nhất nhì Sài Gòn bấy giờ, ông dần được cất nhắc làm thủ kho, rồi tự mở cơ sở kinh doanh nông sản, mở văn phòng thừa phát lại và kinh doanh bất động sản.
Làm ăn khấm khá, dành dụm từng chỉ vàng, việc đầu tiên ông làm là tích cóp tiền gửi về quê xây lại ngôi mộ bằng xi măng kiên cố, khắc bia: "Phần mộ vô danh do ông Võ Đình Thế phụng lập".
Đến năm 2019, trường bắn huyện Hiệp Đức giải tỏa để mở rộng đô thị, ngôi mộ đứng trước nguy cơ bị san lấp. Ông Thế kể việc tiếp nhận thông tin của lực lượng chức năng khi đó chậm trễ, khiến ông phật ý. Nhưng nghĩ đến cảnh các liệt sĩ lại bơ vơ không nơi nương tựa, ông lặn lội về quê nội ở thôn Gò Cao, xã Thu Bồn, xin phép dòng họ đưa 17 hài cốt về an táng trong nghĩa trang gia tộc họ Võ.
Để dòng họ đồng thuận cho người ngoài an nghỉ nơi đất tổ, ông tự nguyện bỏ tiền túi đóng góp gấp nhiều lần để tôn tạo lại toàn bộ nghĩa trang tộc họ. Ông cho xây ngôi mộ tập thể bề thế theo chuẩn quy cách mộ liệt sĩ, dựng 17 đài sen và khắc tấm bia đá lớn ghi rõ hành trình tìm thấy các anh.
Năm 2018, ông Thế mua thêm mảnh đất hơn 300 m2 nở hậu liền kề căn biệt thự của gia đình ở huyện Bình Chánh cũ, chi tiền dựng hẳn gian nhà thờ riêng biệt, tôn nghiêm để rước hương linh 17 liệt sĩ về thờ cúng. Cứ đến ngày 27/7 hàng năm, gia đình ông lại chuẩn bị mâm cỗ chu đáo với đúng 17 chén cơm, 17 đôi đũa, 17 ly rượu, mời hàng chục bạn bè, cựu chiến binh đến dâng hương làm lễ tưởng niệm.
Mộ tập thể do ông Thế xây dựng theo quy cách mộ liệt sĩ nhưng to hơn vì chứa nhiều hài cốt, tại nghĩa trang gia tộc quê nội ở xã Thu Bồn. Ảnh: NVCC
17 liệt sĩ là "ân nhân"
Ông Thế luôn gọi 17 liệt sĩ là "17 vị ân nhân". Ông tin rằng chính các anh đã phù hộ độ trì giúp ông nhiều lần vượt qua lằn ranh sinh tử một cách kỳ lạ: từ vụ va chạm tàu hỏa nát bét chiếc xe máy nhưng người ông rơi ra vệ đường không hề trầy xước, đến đợt bạo bệnh cuối năm 2024 sốt cao 42 độ C nằm Bệnh viện Chợ Rẫy tưởng không qua khỏi.
"Người ngoài bảo tôi là ân nhân của các anh, nhưng tôi nghĩ ngược lại. Hàng trăm người nhìn thấy hầm hài cốt năm đó rồi bỏ chạy, chỉ có tôi ở lại. Các anh đã chọn tôi, giao phó hình hài cho tôi thì tôi phải có trách nhiệm đến cùng", ông chia sẻ. Gần 40 năm, ông từ chối mọi sự quyên góp, không màng danh lợi hay chế độ chính sách.
Hàng năm, ông Thế làm lễ giỗ chung cho 17 liệt sĩ vào ngày 27/7. Ảnh: NVCC
Sau chiến dịch tìm kiếm thông tin liệt sĩ và hội nghị xác minh mộ tập thể ngày 29/7/2026 tại Đà Nẵng với sự tham gia của các nhân chứng lịch sử (trong đó có ông Trần Phước Sảo, nguyên Tiểu đoàn trưởng trực tiếp chỉ huy trận đánh năm xưa), mọi chi tiết về hiện vật, địa điểm và cách thức chôn cất mà ông Thế cung cấp đều khớp hoàn toàn với hồ sơ chiến trận. Ngày 8/9, UBND TP Đà Nẵng chính thức công nhận và ra quyết định khai quật quy tập.
Toàn bộ 17 hài cốt cùng các di vật đã được di dời trang trọng về nghĩa trang liệt sĩ xã Hiệp Đức để chuẩn bị cho lễ truy điệu và an táng trọng thể vào ngày 17/9, đồng thời tiến hành lấy mẫu giám định ADN trả lại tên tuổi cho từng liệt sĩ.
Chứng kiến các anh sắp được về nơi yên nghỉ cùng đồng đội, ông Thế chia sẻ: "Tôi mừng vì tâm nguyện suốt một đời người lính đã trọn vẹn, nhưng cũng thoáng chạnh lòng bởi từ nay ngôi mộ nơi quê nhà và bàn thờ riêng sẽ vắng bóng những ân nhân vô hình gắn bó hơn nửa đời người".
Nguyễn Đông