Tôi từng nghe nhiều người chạy xe công nghệ tự nhủ với nhau: "Cố thêm cuốc nữa để đủ tiền xăng, tiền ăn, vì đang có thưởng...". Rồi một cuốc thành hai, hai thành ba; buổi sáng kéo sang trưa, trưa kéo sang chiều, chiều tối lại nghĩ cố thêm chút nữa. Đến khi tắt ứng dụng, cơ thể họ mới bắt đầu "tính sổ": lưng đau, vai cứng, mắt mỏi, đầu nặng, bụng đói, người rã rời. Nhưng ngày mai, chiếc xe vẫn phải nổ máy.
Đọc câu chuyện về những tài xế xe công nghệ chạy 9-13 giờ mỗi ngày, tôi không chỉ nghĩ đến những đánh đổi về sức khỏe trước mắt của một nhóm lao động trẻ, mà còn tự hỏi: chúng ta đang tạo ra những cơ hội việc làm thế nào cho người trẻ và đang chuẩn bị cho họ điều gì ngoài một khoản thu nhập? Bởi một công việc có thể rất linh hoạt mà vẫn không hẳn là một công việc dễ sống.
Xe công nghệ có một sức hấp dẫn rất thật. Không cần chờ doanh nghiệp tuyển dụng, không phải trải qua một quy trình xin việc dài, không nhất thiết phải có bằng cấp chuyên môn cao. Chỉ cần có chiếc xe, điện thoại thông minh và đáp ứng được các điều kiện của nền tảng là bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu kiếm tiền. Đối với nhiều người trẻ, đó là một yếu tố quan trọng.
Lao động nào tạo ra thu nhập bằng sức mình cũng đáng được tôn trọng. Điều tôi băn khoăn là ở chỗ sự linh hoạt ấy đang được phân bổ lợi ích và rủi ro như thế nào? Trên lý thuyết, tài xế có quyền lựa chọn thời gian làm việc. Nhưng trong đời sống, một người đang cần tiền sẽ rất khó nói rằng mình hoàn toàn tự do. Nếu chạy 8 giờ mà thu nhập chưa đủ, họ sẽ cố chạy 10 giờ. Nếu 10 giờ chưa đủ, họ có thể chạy tới 12 giờ. Không ai trực tiếp ép họ phải làm việc đến tối, nhưng áp lực thu nhập có thể làm công việc ấy kéo dài thêm nhiều giờ.
Tôi không muốn khuyên người trẻ "đừng chạy xe công nghệ". Nói như vậy vừa dễ, vừa không thực tế. Một người đang cần tiền không thể sống bằng những lời khuyên đạo lý. Điều họ cần là những lựa chọn tốt hơn. Nhưng nếu hiện tại phải chạy xe, tôi mong các bạn hãy biết cách bảo vệ sức khỏe của mình. Nếu công việc chỉ là giải pháp tạm thời, hãy cố dành một phần thời gian để học thêm một kỹ năng. Nếu đang là sinh viên, đừng để công việc làm thêm lấy mất toàn bộ cơ hội học tập. Nếu có thể chuyển đổi nghề nghiệp, hãy chuẩn bị trước khi cơ thể buộc mình phải chuyển đổi.
>> Ba năm tôi chạy Grab tháng kiếm 3 triệu đồng
Công việc hôm nay nuôi sống chúng ta. Nhưng năng lực của ngày mai mới quyết định chúng ta có bao nhiêu lựa chọn. Tôi nghĩ một người trẻ được trang bị đầy đủ không chỉ là người biết cách kiếm tiền mà phải là người không tự đẩy mình vào một vòng luẩn quẩn: kiếm tiền - kiệt sức - chữa bệnh - lại tiếp tục kiếm tiền.
Chẳng có gì sai khi một người trẻ chạy xe 10 tiếng một ngày. Nhưng nếu họ chạy như thế năm này qua năm khác mà không có một kế hoạch nào cho tương lai thì lại là chuyện đáng lo. Bởi nếu chiếc xe là phương tiện để đi qua một giai đoạn khó khăn, nó có thể là một giải pháp. Nhưng nếu người lao động không có cơ hội tích lũy kỹ năng, không có khả năng chuyển đổi nghề nghiệp, không có mạng lưới an sinh đủ tốt và ngày càng phụ thuộc vào số giờ ngồi trên xe để duy trì thu nhập, thì sự "linh hoạt" của công việc có thể trở thành một vòng tròn rất khó thoát.
Một quốc gia không chỉ cần nhiều người có việc làm mà còn cần những người có khả năng làm việc lâu dài, khỏe mạnh, có kỹ năng và có cơ hội tiến lên. Nếu một người trẻ sau vài năm lao động có thêm kinh nghiệm, thêm kỹ năng, thêm thu nhập và thêm lựa chọn nghề nghiệp, đó là một quá trình phát triển. Nếu sau vài năm, thứ họ có nhiều hơn chỉ là số giờ ngồi trên yên xe và những cơn đau tăng dần, chúng ta cần đặt câu hỏi về chất lượng của quá trình ấy.
Tôi mong câu chuyện này được nhìn như một vấn đề của chính sách lao động, chứ không chỉ là chuyện "tài xế phải tự chăm sóc bản thân". Bởi trong nền kinh tế hiện đại, công nghệ có thể thay đổi cách con người làm việc nhanh hơn tốc độ chính sách thích ứng. Chúng ta cần đi cùng sự thay đổi ấy. Không phải để ngăn người lao động kiếm tiền, mà để họ có thể kiếm tiền trong những điều kiện ít rủi ro hơn, có thêm an sinh và có đường lui khi công việc không còn phù hợp.
- Cử nhân 'hết date' nếu 10 năm chạy xe ôm công nghệ, shipper
- Tôi vẫn kiên định bám nghề sau khi thất nghiệp
- Tôi tiếc cho người bạn đại học bỏ việc lương 3,5 triệu để làm shipper
- Cử nhân quản trị kinh doanh làm shipper sau ba tháng thất nghiệp
- Tôi làm thợ thu nhập gấp ba lần người bạn chạy xe ôm công nghệ
- Tôi làm IT ngồi máy tính 12 tiếng một ngày vẫn hơn chạy xe ôm công nghệ