"Nhiều vụ việc cố ý gây rối, đánh nhau nơi công cộng được xử lý nhanh chóng, rốt ráo và công khai. Án tù không còn là khả năng xa vời, mà là kết cục đã được chứng kiến đủ nhiều để người ta bắt đầu sợ". Mạng xã hội - với hình thức truyền tin nhanh, kèm bằng chứng là các video livestream hoặc từ camera an ninh - góp phần tố giác sự việc đến cơ quan tư pháp theo cách thực sự nhanh và hiệu quả.
Nhưng có vẻ, đó chỉ là phần mở đầu của câu chuyện. Những gì diễn ra sau đó cho thấy vấn đề còn đi xa hơn điều tôi từng nghĩ.
Hãy để ý, khi có một vụ việc cố ý gây thương tích, trên mạng xã hội sẽ có những bình luận khuyên nạn nhân: "vào ngay Vinmec, nằm phòng đắt nhất cho em", "dưới 2 tỷ không mở mắt"... Không ít người coi đó là sự trừng phạt cho những kẻ dám thượng cẳng chân hạ cẳng tay trong một xã hội đang văn minh dần lên.
Nhưng, ở phía khác, những "hướng dẫn" này cũng có thể trở thành gợi ý để kẻ xấu tìm cách lợi dụng sự nghiêm minh của pháp luật.
Mới đây, một vụ xô xát xảy ra trước một nhà hàng ở Ninh Bình. Nhân viên trông xe của nhà hàng - người đàn ông nổi tiếng với biệt danh "ông chú vẫy xe" nhờ những điệu nhảy đón khách duyên dáng - bất ngờ cầm một vật trông như chiếc điếu cày - đuổi đánh người khác. Điều đáng chú ý là người bị đánh trước đó vừa livestream, vừa dùng ngôn từ tục tĩu, liên tục khiêu khích, xúc phạm nhân viên trông xe.
Sự việc đang được Công an phường Tây Hoa Lư (Ninh Bình) điều tra.
Tôi tuyệt đối không bênh vực chuyện đánh người. Mọi hành vi gây thương tích cho người khác đều phải chịu sự trừng phạt của pháp luật. Điều tôi và không ít người lo ngại, là nếu sự việc không được đặt trong bối cảnh đầy đủ, hành vi của các bên liên quan không được làm rõ, kẻ xấu có thể trục lợi.
Khi kẻ ranh mãnh thành công, ta sẽ thấy pháp luật hiện diện nhưng công lý vắng mặt.
Thế giới từng có những vụ án đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm về giới hạn của pháp luật, chẳng hạn, vụ Riggs v. Palmer năm 1889 do Tòa Phúc thẩm New York xét xử. Trong vụ này, Francis B. Palmer đã lập di chúc, để lại phần lớn tài sản cho cháu trai là Elmer E. Palmer. Biết rằng ông nội có thể thay đổi di chúc để truất quyền thừa kế của mình, Elmer, khi đó 16 tuổi, đã đầu độc ông.
Elmer có một tính toán khá lạnh lùng: ông nội đã chết thì không thể thay đổi di chúc; pháp luật khi đó không quy định kẻ giết người, dù nạn nhân là bất kỳ ai, sẽ mất quyền hưởng tài sản; và ở tuổi 16, Elmer không phải đối mặt với hình phạt nghiêm khắc nhất.
Những tính toán của Elmer, xét trên câu chữ của pháp luật đương thời, không phải không có cơ sở. Chính điều đó đặt các thẩm phán trước một câu hỏi khó: pháp luật có phải cứ áp dụng đúng câu chữ là trở thành công lý, hay công lý đôi khi đòi hỏi phải vượt lên trên những gì pháp luật chưa quy định?
Cuối cùng, tòa án quyết định đứa cháu giết ông không được hưởng tài sản thừa kế. Thẩm phán Robert Earl đưa ra một nguyên tắc, sau này được áp dụng rộng rãi trong nền tư pháp Mỹ: Không ai được phép hưởng lợi từ hành vi gian dối của chính mình.
Nguyên tắc này đôi khi được viện dẫn xa hơn từ một câu ngạn ngữ Latin, phổ biến trong ngành tư pháp: "Nemo auditur propriam turpitudinem allegans".
Các học giả giải thích: pháp luật sinh ra để duy trì trật tự và công bằng xã hội. Nếu một người cố tình vi phạm pháp luật, gây thiệt hại cho người khác hoặc xã hội, rồi lại dùng chính kẽ hở hoặc quy định pháp luật để làm giàu hoặc trục lợi, thì bản chất của công lý sẽ bị hủy hoại.
Quay lại vụ việc của "chú vẫy xe", câu hỏi pháp lý không thể chỉ dừng lại ở việc: ai là người ra tay trước? Nền tư pháp nghiêm minh phải hỏi thêm một câu khó hơn: người bị đánh đã làm gì trước đó, mức độ lỗi của mỗi bên đến đâu, và nếu có bằng chứng cho thấy một người cố tình tạo ra tình huống để người khác mất kiểm soát rồi sử dụng chính hậu quả ấy nhằm đạt được mục đích khác, pháp luật sẽ nhìn nhận hành vi đó như thế nào?
Điều đó không có nghĩa hành vi đánh người trở thành đúng, càng không có nghĩa người bị kích động đương nhiên được miễn trách nhiệm. Nhưng trách nhiệm pháp lý phải được đặt trong toàn bộ chuỗi hành vi, trong đó hành vi cố ý kích động cũng phải được nhìn nhận đúng bản chất.
Tôi từng mong pháp luật được thực thi nghiêm khắc hơn để những kẻ thích dùng nắm đấm hiểu rằng xã hội đã thay đổi. Nhưng người dân có thể phải học thêm bài học khác: đừng để sự nghiêm minh của pháp luật bị trục lợi hay xúc phạm bởi những kẻ nghĩ mình khôn ngoan hơn cả pháp luật và công lý.
Bùi Phú Châu