Trung thu trong ký ức của nhiều người có lẽ không bắt đầu bằng những chiếc điện thoại sáng màn hình, cũng chẳng phải bằng những chương trình được tổ chức thật hoành tráng ở quảng trường hay trung tâm thương mại.
Trung thu ngày ấy bắt đầu bằng tiếng trống. Tùng... tùng... tùng... Từ đầu ngõ, tiếng trống lân vọng lại. Lũ trẻ chạy ùa ra đường, đứa cầm chiếc đèn ông sao, đứa ôm mặt nạ giấy, đứa háo hức chạy theo đoàn lân.
Mỗi khi con lân dừng trước một căn nhà, tiếng trống lại rộn ràng hơn. Cánh cửa mở ra, người lớn vui vẻ đón đoàn lân vào sân, trẻ con đứng chen chúc xem múa, rồi những phong bao lì xì được trao đi. Đó không chỉ là một cuộc vui.
Trong văn hóa truyền thống, múa lân thường gắn với những lời cầu chúc cát tường, chiêu tài nạp phúc, xua đuổi điều không may, mang đến bình an và thịnh vượng. Một đoàn lân đi qua, tiếng trống vang lên, con lân cúi chào trước cửa nhà - tất cả tạo nên một thứ không khí rất riêng của Trung thu.
Nhưng hôm nay, có một hình ảnh khác cũng ngày càng quen thuộc. Đoàn lân đi qua. Cánh cửa đóng lại. Và đôi khi, người ta... trốn lân. Vì sao phải trốn? Những đứa trẻ trong đoàn lân vẫn chạy trên đường như ngày trước.
Tiếng trống vẫn vang. Con lân vẫn nhảy múa. Nhưng điều khác biệt là chúng không còn biết mình sẽ dừng lại ở đâu. Cánh cửa nhà này đóng. Nhà kế bên cũng đóng. Căn nhà phía trước vừa thấy đoàn lân từ xa, người bên trong đã kéo cổng.
Không phải ai cũng ghét tiếng trống. Không phải ai cũng không muốn đón Trung thu. Chỉ là cuộc sống hôm nay đã khác. Một buổi tối có thể có rất nhiều đoàn lân. Một con phố có thể liên tục vang lên tiếng trống. Với một gia đình khá giả, vài phong bao lì xì có lẽ chẳng phải vấn đề lớn.
Nhưng với một gia đình đang phải cân đo từng khoản chi tiêu, một đoàn lân đi qua có thể vô tình tạo ra một áp lực phải cho. Không cho thì ngại. Cho ít thì sợ người khác nhìn. Cho nhiều thì lại thành gánh nặng. Mà một đoàn lân thì đâu chỉ có một lần. Một đoàn đi qua, rồi đoàn thứ hai, thứ ba... Đến cuối cùng, người ta chọn cách đơn giản nhất: Đóng cửa. Có lẽ đó là điều đáng để chúng ta suy nghĩ.
Bởi nếu Trung thu vốn là một dịp để mang niềm vui đến cho mọi người, thì tại sao niềm vui ấy đôi khi lại khiến người khác phải tìm cách né tránh? Khi một phong tục trở thành một "cuộc xin - cho".
Không thể trách những đứa trẻ. Chúng múa lân vì muốn vui, muốn có một mùa Trung thu đáng nhớ. Những tiếng trống dồn dập, những bước nhảy của con lân, những tiếng reo hò trên đường phố - đó chính là tuổi thơ. Cũng không thể trách những gia đình đóng cửa.
Bởi chẳng ai biết phía sau một cánh cửa là một gia đình đang có điều kiện dư dả hay đang phải lo tiền nhà, tiền học, tiền điện, tiền ăn. Điều đáng nói nằm ở chỗ khác: Khi một hoạt động văn hóa cộng đồng dần bị biến thành một cuộc trao đổi mang tính bắt buộc, ý nghĩa ban đầu của nó sẽ thay đổi. Múa lân vốn là lời chúc. Nhưng nếu người trong nhà bắt đầu nghĩ: "Lại phải lì xì." "Không cho có được không?", "Đoàn này vừa đi rồi, sao lại thêm đoàn nữa?" thì lời chúc ấy đã vô tình trở thành áp lực. Và khi người nhận lời chúc cảm thấy áp lực, họ sẽ tìm cách tránh nó.
Ngày xưa một khu phố có thể chỉ có một vài đoàn lân. Người trong xóm biết nhau. Đoàn lân thường là con cháu trong khu phố, hoặc một nhóm trẻ quen thuộc. Ngày nay, việc tổ chức múa lân trở nên dễ dàng hơn. Một khu dân cư có thể xuất hiện rất nhiều đội lân. Không gian sống cũng thay đổi. Những khu nhà phố san sát, chung cư, khu đô thị... khiến mối quan hệ giữa những người sống cạnh nhau đôi khi không còn gần gũi như trước.
Nếu muốn giữ một nét văn hóa đẹp, điều cần làm không phải là trách người dân vì sao không mở cửa. Mà là tự hỏi: Làm thế nào để tiếng trống lân vẫn vui mà không trở thành áp lực? Có thể tổ chức những đoàn lân theo tuyến phố, theo khu dân cư, có điểm biểu diễn rõ ràng. Có thể để người dân chủ động đăng ký nếu muốn đoàn lân đến biểu diễn. Có thể hạn chế việc đi từng nhà, đặc biệt vào những khung giờ nghỉ ngơi. Có thể thống nhất quy ước trong khu dân cư: đoàn lân biểu diễn mang tính chúc mừng, không đặt nặng chuyện lì xì.
Thậm chí, thay vì mỗi đoàn đi từng nhà để nhận tiền, các nhóm trẻ có thể cùng nhau biểu diễn tại sân chung, công viên, nhà văn hóa. Người lớn có thể đóng góp tùy tâm để duy trì hoạt động. Khi ấy, trẻ em vẫn có tiếng trống. Người lớn vẫn có Trung thu. Đoàn lân vẫn có thể mang lời chúc cát tường đến cộng đồng. Nhưng không ai phải đứng sau cánh cửa và tự hỏi: "Bao nhiêu tiền mới là đủ để mở cửa?".
Điều đáng suy nghĩ nhất của câu chuyện này không phải là chuyện có nên lì xì cho đoàn lân hay không. Mà là chúng ta đang đứng trước một câu hỏi lớn hơn: Một phong tục truyền thống muốn tồn tại trong xã hội hiện đại thì phải thay đổi như thế nào? Giữ văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi cách thức của ngày xưa. Văn hóa chỉ thực sự sống khi nó có thể thích nghi với đời sống của con người.
Một tiếng trống lân vang lên giữa đêm Trung thu đáng lẽ phải khiến trẻ con chạy ra đường, người lớn mỉm cười và hàng xóm xích lại gần nhau. Chứ không phải khiến một gia đình vội tắt đèn. Không phải khiến một đứa trẻ phải nép sau cánh cửa.
Lợm