Tôi hay nghĩ về giáo dục, có lẽ vì càng học lâu tôi càng thấy một điều khá lạ về chính mình. Hồi cấp 2, tôi là kiểu người "nghĩ không ra". Lên cấp 3, tôi bắt đầu có những lúc nghĩ được, nhưng vẫn khá hên xui, kiểu 50/50.
Có bài nhìn vào là ra, có bài thì ngồi mãi chẳng hiểu phải bắt đầu từ đâu. Đến đại học, mọi chuyện lại thay đổi. Có những lúc tôi trở thành người nghĩ ra ý tưởng sớm nhất trong nhóm.
Điều làm tôi tò mò không phải là việc tôi có thể nghĩ nhanh hơn trước, mà là tôi không biết chính xác vì sao điều đó xảy ra. Có thể là vì những năm cấp 2, cấp 3 tôi đã vô tình "practice" rất nhiều một kiểu tư duy nào đó, nên đến đại học tôi chỉ đang sử dụng lại những thứ mình đã tích lũy từ trước.
Nhưng cũng có thể đơn giản là đến một thời điểm nào đó, não bộ của tôi phát triển đủ để những thứ trước đây rất khó trở nên dễ hơn. Và tôi bắt đầu tự hỏi: Liệu chuyện này có xảy ra với tất cả mọi người không? Hay mỗi người có một cái "ngưỡng" riêng, và giáo dục chỉ có thể giúp họ đi đến một mức nào đó?
Tôi nghĩ khi nói về năng lực của một người, thường có hai thứ được nhắc đến: thiên phú và môi trường. Tôi không nghĩ hai thứ này loại trừ nhau. Có thể tồn tại một phần năng lực ban đầu mà mỗi người không tự quyết định được.
Một người có thể khỏe hơn, phản xạ tốt hơn, ghi nhớ tốt hơn, nhạy với âm nhạc hơn, hoặc có khả năng nhìn ra cấu trúc và mối quan hệ giữa các thứ tốt hơn người khác.
Nhưng phần còn lại, theo tôi, đến rất nhiều từ môi trường. Và "môi trường" ở đây rộng hơn trường học rất nhiều. Nó là gia đình, bạn bè, những người mình gặp, những thứ mình đọc, những câu hỏi mình được khuyến khích đặt ra, những thứ mình được tiếp xúc từ bé, và cả việc mình có bao nhiêu thời gian và sự an toàn để ngồi xuống mà học một thứ gì đó.
Một người có bố mẹ giỏi, lớn lên trong một gia đình có nhiều sách, được nói chuyện với người lớn về đủ thứ, được tiếp xúc với toán học, nghệ thuật, khoa học từ nhỏ, rõ ràng có một điểm xuất phát rất khác so với một đứa trẻ phải dành phần lớn thời gian để lo những chuyện cơ bản hơn.
Ta rất khó nhìn một đứa trẻ rồi nói rằng: "Em này thông minh, ey kia không". Bởi có khi thứ ta đang nhìn thấy không phải là toàn bộ năng lực của nó, mà chỉ là kết quả của môi trường mà nó đã trải qua cho đến thời điểm đó. Đó cũng chính là nơi giáo dục xuất hiện. Nếu giáo dục có một chức năng quan trọng, thì tôi nghĩ đó là việc thiết kế lại môi trường để một người có cơ hội phát triển năng lực của mình.
Không phải biến tất cả mọi người thành thiên tài. Mà là giúp một người khai phá được phần khả năng mà trong điều kiện khác có thể họ sẽ không bao giờ biết nó tồn tại.
Tôi từng nghĩ mình học toán kém. Có một ví dụ rất cá nhân khiến tôi càng tin vào chuyện này. Ngày trước tôi học hình học và đại số khá lệch nhau. Tôi thấy mình "có năng khiếu" hình hơn đại số. Sau này tôi mới nhận ra vấn đề có thể không nằm ở năng lực, mà nằm ở phương pháp học.
Tôi là kiểu người nhìn hình rất dễ, nên tôi thường gắn những thứ cần nhớ vào một hình ảnh hoặc một cấu trúc nào đó. Khi tôi tìm ra được cách học phù hợp với mình, khoảng cách giữa hai môn gần như biến mất.
Tôi vẫn phải dùng hai phương pháp khác nhau cho hai loại bài, nhưng về tốc độ học thì tôi bắt đầu cảm thấy chúng không còn chênh nhau quá nhiều. Điều này khiến tôi nghĩ rằng có một thứ rất dễ bị bỏ qua trong giáo dục: Không phải cứ học không tốt một thứ thì có nghĩa là mình không có khả năng học nó. Có thể mình chỉ chưa tìm được cách tiếp cận phù hợp.
Thậm chí tôi đôi khi còn tưởng tượng rằng nếu bây giờ bắt tôi học một ngành hoàn toàn khác, chẳng hạn sinh học hay y khoa, thì giai đoạn đầu chắc chắn sẽ rất chật vật. Nhưng nếu có đủ thời gian, tôi có thể sẽ dần tìm ra cách học phù hợp với mình.
Tôi không biết điều đó có đúng với tất cả mọi người hay không. Nhưng tôi nghĩ đây là một câu hỏi đáng để giáo dục nghiêm túc hơn: Có bao nhiêu người đang bị đánh giá thấp chỉ vì họ chưa gặp đúng phương pháp học?
Từ đây tôi lại nghĩ sang một chuyện khác: nếu thiên phú tồn tại, thì thực ra nó quan trọng đến mức nào? Lấy nghiên cứu làm ví dụ. Một người giải được một bài toán cực kỳ khó mà trước đó gần như không ai nghĩ ra có thể khiến ta cảm thấy: "Đây đúng là thiên tài".
Nhưng tôi lại không chắc một khoảnh khắc như vậy đã đủ để kết luận về thiên phú. Bởi trong nghiên cứu, rất nhiều phần của một kết quả mới thực ra được xây dựng từ những gì người khác đã làm trước đó.
Một ý tưởng mới có thể chỉ chiếm một phần rất nhỏ của toàn bộ công việc. Phần còn lại là đọc, hiểu, thử nghiệm, sửa sai, học lại những thứ người đi trước đã làm, rồi ghép chúng lại theo một cách mới. Có thể một đóng góp đột phá chỉ là "1% idea", nhưng 99% còn lại là công trình của nhiều thế hệ trước. Và chính 1% đó lại là phần khó nhất.
Vậy nên tôi không chắc việc một người tình cờ giải được một bài toán cực khó đã đủ để nói rằng họ có thiên phú. Có lẽ nếu một người liên tục giải được những bài toán khó, trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, ta mới bắt đầu nhìn thấy một khả năng ổn định nào đó. Còn với phần lớn chúng ta, tôi ngày càng nghiêng về phía hard work quan trọng hơn thiên phú rất nhiều. Không phải vì thiên phú không tồn tại. Mà vì hầu hết chúng ta không đứng ở tình huống phải cạnh tranh với những người có thiên phú cực kỳ hiếm.
Trong một khoảng rất rộng, khác biệt về mức độ cố gắng, thời gian luyện tập, cách học, và môi trường có thể lớn hơn rất nhiều so với khác biệt mà người ta vẫn gọi là "năng khiếu". Nhưng giáo dục không giải quyết được tất cả.
Đây có lẽ là phần tôi thấy quan trọng nhất. Giả sử chúng ta đồng ý rằng môi trường có ảnh hưởng rất lớn đến năng lực, thì cũng không thể từ đó kết luận rằng giáo dục có thể làm mọi người giống nhau. Bởi giáo dục chỉ là một phần của môi trường.
Một đứa trẻ có thể được học ở một ngôi trường rất tốt, nhưng gia đình thiếu tiền. Một người có thể rất giỏi, nhưng phải dành phần lớn thời gian để kiếm sống. Một người khác có thể có năng lực nghiên cứu rất tốt, nhưng không có internet, không có sách, không có người hướng dẫn, hoặc đơn giản là không có đủ sự ổn định trong cuộc sống để ngồi hàng giờ giải một vấn đề.
Nói cách khác, giáo dục có thể thay đổi cách một người tư duy, nhưng không phải lúc nào nó cũng thay đổi được điều kiện để người đó sống và phát triển theo cách mình muốn. Tôi có thể dạy một người tư duy rất tốt. Nhưng tôi không thể chỉ bằng giáo dục giải quyết tiền bạc, sức khỏe, gia đình, nơi họ sống, các mối quan hệ xã hội, hay hàng chục thứ khác quyết định người đó có bao nhiêu không gian để phát triển.
Có một người cực kỳ giỏi, nhưng ngày nào cũng phải lo cơm áo gạo tiền, thì rất khó nói rằng chỉ cần "học tốt hơn" là mọi chuyện sẽ ổn. Đó là lý do tôi nghĩ khi bàn về giáo dục, ta hay mắc một lỗi là giao cho giáo dục quá nhiều trách nhiệm. Ta muốn trường học vừa đào tạo tư duy, vừa tạo cơ hội, vừa chống bất bình đẳng, vừa giúp người nghèo đi lên, vừa phát hiện thiên tài, vừa khiến mọi người trở thành những công dân tốt. Nhưng trường học không thể một mình làm tất cả những việc đó.
Vậy rốt cuộc giáo dục nên làm gì? Tôi bắt đầu nghĩ rằng giáo dục nên được nhìn như một cách mở rộng không gian phát triển của con người, thay vì chỉ là một hệ thống dùng để xếp hạng con người. Một người điểm thấp không nhất thiết là người có năng lực thấp.
Một người điểm cao cũng không nhất thiết là người sẽ đi xa nhất. Điều quan trọng hơn là: môi trường hiện tại có giúp người đó phát hiện ra mình có thể làm gì không? Có cho họ đủ cơ hội để thử không? Có dạy họ cách tự học không? Có giúp họ tiếp cận được những thứ mà nếu không có giáo dục, họ sẽ không bao giờ tiếp cận được không?
Tôi từng nghĩ vấn đề của mình là "học chưa đủ giỏi". Nhưng càng lớn tôi càng nghi ngờ rằng câu hỏi đúng phải là: "Mình đã được đặt vào đúng môi trường để phát triển chưa?" Và có lẽ đây cũng là câu hỏi lớn hơn đối với giáo dục. Không phải làm sao để tất cả mọi người trở nên giống nhau.
Mà là làm sao để một đứa trẻ, khi lớn lên, có cơ hội đủ lớn để biết nó thực sự có thể trở thành người như thế nào. Phần còn lại - thiên phú, nỗ lực, tiền bạc, hoàn cảnh, may mắn - có lẽ vẫn sẽ quyết định mỗi người đi được đến đâu. Nhưng ít nhất, giáo dục có thể cố gắng để điểm xuất phát của một người không phải là giới hạn mà xã hội đã vô tình đặt lên họ từ trước.