Phim Việt dạo gần đây phát triển nhanh, mạnh và có nhiều kỷ lục phòng vé dẫn đến tranh luận về chất lượng phim với hai luồng ý kiến trái chiều. Đã có nhiều bài phân tích về phim và thị hiếu khán giả, nên bài này tôi xin nêu góc nhìn cá nhân ở một khía cạnh khác: "review rác". Hy vọng góp được tiếng nói trong bối cảnh đầy chia rẽ về nhận định phim Việt.
Tôi là một 8X, không phải fan của đạo diễn hay diễn viên nào. Thập niên 2000, thứ duy nhất giúp tôi kết nối được với thế giới là những bộ phim tôi sưu tầm được (khoảng chục cái vali đĩa phim). Và giống như mọi người, tôi chê bai, khó chịu, và luôn dành những lời lẽ khó nghe nhất cho phim Việt, mặc định phim Việt là "dở", "không xứng" với trình độ thẩm của mình.
Những năm 2010, cứ mỗi khi Tết đến là tràn về những bộ phim hài nhảm mà chỉ mới xem trailer là tôi đã thấy "dị ứng". Thái độ của nhiều khán giả Việt cũng vẫn như thập kỷ trước: mỉa mai, chê bai và tôn sùng phim ngoại. Tôi cũng không phải ngoại lệ.
Năm 2013, tôi tham gia một dự án phim ngắn arthouse của một người bạn, chỉ đăng YouTube và sau này được trình chiếu ở liên hoan phim Yangon 2014. Nhưng đáng nói là trước đó, vào hôm tổ chức họp báo, phim lại chưa dựng xong, thứ được trình chiếu là những footage còn nham nhở, khiến tất cả khách mời thấy kỳ cục vì không hiểu đang chiếu cái gì? Diễn viên xấu hổ ngồi cúi mặt là hình ảnh tôi không bao giờ quên được. Nhưng anh bạn tôi lại bình thản và có đăng một bài trên trang cá nhân, đại ý rằng: đó là món quà anh bỏ công sức làm để tặng khán giả, tại sao mọi người lại chỉ trích chỉ vì nó còn nhiều khuyết điểm và chưa được gói ghém xong?
Thêm một thập kỷ nữa trôi qua, những năm 2020, đại dịch Covid-19 khiến tôi có nhiều thời gian đọc sách, thiền định, dần gạt bỏ cái "tôi" và tính sân si. Tôi học nhìn nhận lại mọi thứ theo góc nhìn khác, chánh niệm hơn, khách quan hơn. Và lúc này, tôi xâu chuỗi lại quãng thời gian qua điện ảnh Việt đã đi tới đâu? Điều tôi nhận thấy là nó đang và vẫn vận động, phát triển theo đúng quy luật tự nhiên. Tuy nhiên, điều "chậm" phát triển nhất lại là các review (bài đánh giá) đầy định kiến của một bộ phận khán giả Việt.
>> 'Tôi phát ngán vì ra rạp thấy 80% là phim kinh dị'
Rất dễ gặp những bình luận theo kiểu: "Tôi không bao giờ xem phim Việt", "xem phim Việt chỉ phí tiền", "giờ còn ai bỏ tiền ra rạp xem phim Việt nữa"... Những lời đánh giá này không có giá trị về mặt chuyên môn, không có tính xây dựng, không có cho thấy được sự am hiểu của người bình. Tác dụng duy nhất của chúng là thể hiện cái tôi, chứng tỏ bản thân có tiếng nói. Nếu là người có trình độ thực sự, họ sẽ đánh giá kiểu khác, giá trị trong lời nói sẽ rõ ràng, chỉ ra được khuyết điểm và hướng dẫn được cách thay đổi, khắc phục.
Tiếp đến là những bình luận so sánh với các tác phẩm nước ngoài, các kiệt tác thế giới. Điều đó không khác gì chúng ta luôn kỳ vọng con cái mình phải giỏi ngoại ngữ nhưng luôn chê bai chúng: "Sao nói tiếng Anh dở quá, sao không nói được như người bản xứ?"... Chúng ta là người Việt học tiếng Anh, giỏi là một chuyện, nhưng bắt nói ngang cơ với người bản xứ thì lại là chuyện khác.
So sánh phim Việt với điện ảnh quốc tế cũng vậy (Hàn, Nhật, Thái, Hollywood...), họ có bề dày môn nghệ thuật thứ bảy từ rất lâu, đi trước ta bao nhiêu năm, sao không xem lại xuất phát điểm của ta trước khi đòi hỏi ta phải ngang cơ họ? Thay vào đó, sao không so sánh phim Việt với phim Việt trong quá khứ? Khi so sánh với hai thập kỷ trước đó, tôi thấy phim Việt có phát triển, chứ không hề "dậm chân tại chỗ".
Nhiều "nhà review phim trên mạng xã hội" hay đem phim của Christopher Nolan ra làm thước đo rồi chê bai không tiếc lời phim Việt. Họ nói phim Việt phải tầm cỡ Christopher Nolan thì mới xem. Tôi chỉ thấy buồn cười: "Thế giới bây giờ có được mấy Christopher Nolan?".
Tôi cũng nhận thấy một vấn đề khác: tiêu chuẩn kép. Phim "Marry my dead body" năm 2023 của Đài Loan từng được rất nhiều lời khen có cánh từ những influencers. Tôi nhớ họ có nói đại loại rằng "chỉ cần kịch bản hay, đủ sức chạm, thì có thể bỏ qua hết các lỗi kỹ thuật, kỹ xảo giả trân". Tôi đồng ý. Đến năm 2025, tôi xem phim Nhà gia tiên - một phim Việt nhẹ nhàng, có tính nhân văn, cũng được nhiều khen ngợi. Nhưng chính các influencers kia lại chê phim này ở kỹ xảo.
Ở phim khác, khi kỹ xảo ổn, họ quay lại chê kịch bản tệ. Điển hình là phim Móng Vuốt với con gấu trong phim được đồ họa rất tốt, các diễn viên cũng thể hiện tròn vai, thế nhưng phim "flop", vì người xem đòi hỏi nhiều yếu tố hơn thế. Về cá nhân, tôi lại có một buổi xem phim trọn vẹn. Có thể do tôi theo đúng nhịp cảm xúc căng thẳng của các nhân vật trong phim này chăng?
Nói tới kỹ xảo, tôi xin nêu luôn góc nhìn của mình về mặt võ thuật trên phim Việt. Rõ ràng, chúng ta đã có những minh chứng rằng người Việt làm được phim võ thuật với những màn đánh đấm rất đẹp mắt, góc quay khó nhằn, thể hiện những pha võ thuật phức tạp: Từ Hai Phượng, Thanh Sói, Kẻ ẩn danh và gần đây nhất là Mưa đỏ, Truy tìm Long diên hương. Những người review phim uy tín mà tôi theo dõi cũng xác nhận điểm cộng về mặt võ thuật. Ấy vậy mà tôi vẫn thấy những nhận xét của các "chuyên gia mạng", các TikToker chê phim Việt đánh giả, như múa...
Khi yếu tố kỹ xảo, dàn dựng ổn cả rồi, họ lại quay sang chê phim... không thật, không "đời". Điện ảnh là một sân chơi sáng tạo, vùng đất để các đạo diễn tưởng tượng và đưa lên màn ảnh sự tưởng tượng của mình, nếu không thì làm gì có phim Goong với một Hàn Quốc theo chế độ quân chủ, làm gì có 47 Ronins với một nước Nhật nói toàn tiếng Anh, làm gì có Đảo Đầu Lâu với bối cảnh Ninh Bình. Đó là các phim nước ngoài, còn các phim gắn mác Việt thì mặc nhiên bị nói: "Ngoài đời làm gì có chuyện đó", "phim làm lố quá", "tình tiết xàm", "kịch bản gượng gạo"... Nhiều người đòi hỏi phim phải "đời" nhưng khi phim nói nhiều thì lại chê "ồn ào".
Đòi hỏi phim phải có "ngôn ngữ điện ảnh", phải "show don’t tell", phải hàn lâm, phải sâu sắc, phải nghệ thuật... Tôi đồng ý, thậm chí còn mừng nữa nếu ta có nhiều phim như vậy. Nhưng sao lượt suất chiếu của các phim Bên trong vỏ kén vàng, Thành phố ngủ gật, Cu li không bao giờ khóc, Mưa trên cánh bướm, Việt và Nam và gần đây nhất là Quán Kỳ Nam lại ít đến vậy? Những người hô hào muốn phim "có chiều sâu" có đi ủng hộ không? Phải chăng những lời hô hào, đòi hỏi đó chỉ để chứng tỏ ta đây "có gu"? Nếu đã đòi hành động thay lời nói, vậy sao không hành động đi, show đi , don’t tell, mà lại để các phim nghệ thuật "chết yểu" do không có doanh thu vậy?
>> 'Mesdames Thanh Sắc không cần hút khán giả bằng giật gân, ồn ào'
Cù lao Xác Sống (2022) được đánh giá là phim thảm họa nhất năm đó. Còn tôi lại thấy đó là tín hiệu mừng vì điện ảnh Việt đã trút bỏ được rào cản cuối cùng: kiểm duyệt. Giờ đây đã có những bộ phim với yếu tố ma thật, tâm linh thật. (Chuyện ma gần nhà 2022, Cám 2024...). Vậy thì có đúng là nền điện ảnh ta đang "dậm chân tại chỗ" không? Như được cởi trói, hàng loạt tác phẩm kinh dị đua nhau ra mắt và từ định kiến "hài nhảm" bây giờ trở thành: "Lại kinh dị à?".
Kinh dị thì sao? Nước ngoài mỗi năm ra bao nhiêu bộ phim kinh dị? Không phải chúng ta luôn tự hào vì có một kho tàng văn hóa những câu chuyện huyền bí, thần thoại, tâm linh mang bản sắc vùng miền sao, nguồn content vô tận chờ được dựng thành phim hay sao?
Năm 2024, nhà sản xuất Singapore Jeremy Chua đã nói: "Phim của Trấn Thành giúp điện ảnh Việt gây chú ý": Lần nữa, tôi không phải fan Trấn Thành, tôi cũng không thích những chiêu trò marketing, vô hạn suất chiếu... Nhưng tôi cũng nhận ra rằng cách mọi người ghét Trấn Thành y như truyện ngụ ngôn Con cáo và chùm nho. Phim Việt đang trở mình mạnh mẽ. Vậy nếu vấn đề không nằm ở nền điện ảnh thì năm ở đâu?
Những nhận định ác ý và toxic, tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta phải dùng từ "rác review" để nói về chúng. Tôi biết trong cuộc sống ngày nay, căng thẳng làm ta muốn xả những bức xúc, tức tối lên ai, cái gì đó, và thường hả hê khi ta giành chiến thắng trong cuộc đấu khẩu. Mỗi khi ta lên gân, công kích và được quyền "chấm điểm" một người, một bộ phim nào đó, có phải bản thân ta luôn dấy lên cảm giác thỏa mãn, thấy bản thân lợi hại, có giá trị, cảm giác như thực sự hiện diện giữa mọi người? Và càng khoái trá hơn khi comment của mình được nhiều like, share. Tôi hiểu, đó là nhu cầu tự nhiên muốn được đồng cảm, muốn được thỏa mãn khao khát được thể hiện và được công nhận.
Tuy nhiên, tôi nghĩ đã đến lúc cần sàng lọc đâu là phê bình có giá trị thật và đâu là "rác review". Tôi thấy có rất nhiều page chê phim, mặc sức chấm điểm phim này phim kia như thể họ là giới chuyên môn, ngôn từ thì rất độc hại, bình luận phim ảnh rất "cháy" và tự do bình phẩm... Vạn vật trong tự nhiên đều tuân theo quy luật vận động phát triển, điện ảnh hay âm nhạc hay thể thao hay bất cứ ngành nghề khác cũng vậy.
Nhưng định kiến của nhiều khán giả Việt thì tôi không chắc.
- Nỗi buồn phim Việt doanh thu trăm tỷ nhưng hiệu sách vắng hoe
- Phim Việt 'đẹp vỏ, rỗng ruột' thách thức kiên nhẫn của tôi
- 'Phim Việt đáng xem hơn sau hiệu ứng Trấn Thành'
- Phim Việt khó mơ Oscar nếu làm 'đao to búa lớn'
- 'Phim Việt giả trân vì để diễn viên 30 tuổi đóng vai ông lão'
- Phim Việt tràn ngập cảnh giả trân